สารานุกรมพืชในประเทศไทย
(The Encyclopedia of Plants in Thailand)


หมวดตัวอักษร 


Index to botanical names


ค้นหาคำศัพท์
ค้นหาคำศัพท์   

เทียน

เทียน, วงศ์
วันที่ 27/04/2552

BALSAMINACEAE

วงศ์เทียนอยู่ในอันดับ Ericales เกือบทั้งหมดเป็นพืชล้มลุก มีบางชนิดที่จัดว่าเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นอวบน้ำ ใบเดี่ยวเรียงสลับ ตรงข้าม หรือเรียงเป็นวงรอบข้อ ไม่มีหูใบ แต่บางครั้งมีต่อมที่โคนก้านใบ (stipular gland) เส้นใบแบบร่างแห ขอบใบเรียบ จักฟันเลื่อย ที่ฟันเลื่อยมักมีต่อมเป็นติ่ง ดอกสมบูรณ์เพศ สมมาตรด้านข้าง ดอกออกเดี่ยวๆ เป็นคู่ เป็นกระจุก หรือเป็นช่อคล้ายช่อกระจะหรือซี่ร่ม กลีบเลี้ยงมี 3 หรือ 5 กลีบ กลีบล่าง (lower sepal) หรือกลีบปาก (lip) 1 กลีบ ขนาดใหญ่กว่ากลีบข้าง เป็นแผ่นคล้ายกลีบดอก รูปเรือ รูปกรวย หรือเป็นถุง ส่วนมากมีเดือย (spur) โค้งยาว สั้น ม้วนงอ หรือแยกเป็น 2 แฉก กลีบข้าง (lateral sepals) 2 กลีบ หรือ 4 กลีบ คู่ใน 2 กลีบ (inner sepals หรือ upper sepals) คู่นอก 2 กลีบ (outer sepals หรือ lower sepals) กลีบดอก 5 กลีบ กลีบกลางหรือกลีบหลัง (standard หรือ dorsal petal) บานออกหรือเป็นคุ่ม มักมีสันด้านบน กลีบข้าง (lateral petals) 4 กลีบ แยกกัน (Hydrocera) หรือติดกันเป็นคู่ (Impatiens) ในที่นี้เรียกว่ากลีบปีก (wing petal หรือ lateral united peal) คู่ใน (basal lobes หรือ upper lobes) และคู่นอก (distal lobes หรือ lower lobes) ซึ่งมักเชื่อมติดกัน เกสรเพศผู้ 5 อัน ติดสลับกับกลีบดอก ก้านเกสรติดกัน อับเรณูติดกันเป็นวงคล้ายหมวก หลุดล่วงพร้อมกัน มีรังไข่และยอดเกสรเพศเมียล้อมรอบ อับเรณูมี 2 เซลล์ รังไข่มี 4-5 ช่อง พลาเซนตารอบแกนร่วม ออวุลจำนวนมาก ก้านเกสรเพศเมียสั้น ยอดเกสร 1-5 อัน ผลแบบแคปซูล หรือคล้ายผลสดมีหลายเมล็ด (berry) เมล็ดไม่มีเอนโดสเปิร์ม ผิวเรียบหรือขรุขระ วงศ์เทียนมีสมาชิกเพียง 2 สกุล มีเขตการกระจายพันธุ์ส่วนใหญ่อยู่ในอัฟริกาและเอเซียคือ สกุลเทียน Impatiens ผลแบบแคปซูล) ซึ่งมีสมาชิกประมาณ 1000 ชนิด และ สกุลเทียนนา Hydrocera (ผลคล้ายผลสดมีหลายเมล็ด) มีสมาชิกเพียงชนิดเดียว ในไทบพบทั้ง 2 สกุล




เทียน, สกุล
วันที่ 27 เมษายน 2552

Impatiens

Balsaminaceae

สกุล Impatiens ดูลักษณะทั่วไปที่ เทียน, วงศ์ สกุลเทียนมีสมาชิกประมาณ 1000 ชนิด ทั่วโลก ส่วนมากพบในอัฟริกาและเอเซีย ในไทยประมาณ 80 ชนิด หรือมากกว่า




เทียนกาญจบุรี
วันที่ 4 มีนาคม 2551 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens kanburiensis T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 50-100 ซม. กิ่งอ่อนและยอดอ่อนมีขนสั้นนุ่มหนาแน่น ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปรีแกมขอบขนาน ยาวประมาณ 4.5 ซม. มีต่อมรูปรี 1 คู่ ที่ขอบใบด้านล่าง ปลายและโคนใบแหลม โคนเบี้ยวเล็กน้อย ขอบใบหยักมน ปลายหยักเป็นติ่งสั้นๆ แผ่นใบด้านล่างมีขนตามเส้นใบ เส้นใบ 8-10 คู่ ก้านใบยาว 1-2 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ ออกตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ใบประดับติดที่โคนก้านดอก ก้านดอกยาว 0.5–1.5 ซม. กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่ในมีขนาดเล็ก กลีบคู่นอกเชื่อมติดกันเป็นกะเปาะ ปลายแยก 2 แฉก แต่ละแฉกปลายมีติ่งแหลม ด้านนอกมีขนสั้นนุ่มหนาแน่น กลีบปากเป็นถุง กว้างประมาณ 0.8 ซม.ด้านในมีจุดสีเหลือง ตรงกลางมีปื้นสีเหลือง เดือยสั้น 1คู่ กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับ ยาวประมาณ 1 ซม. สีม่วงอ่อนช่วงปลายกลีบ กลางกลีบเป็นสันสีเขียวอ่อน ปลายกลีบเป็นติ่งแหลม กลีบปีกเชื่อมติดกัน ยาวประมาณ 2 ซม. กลีบคู่นอกยาวประมาณ 1.2 ซม. ปลายมน เว้าตื้นๆ ที่โคนมีเขา แคปซูลเต่งตรงกลาง ปลายเรียวแหลม เมล็ดรูปขอบขนาน แบน ยาวประมาณ 0.4 ซม. มีขนสั้นนุ่ม

เทียนกาญจบุรีเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่จังหวัดกาญจนบุรี ขึ้นตามเขาหินปูน ระดับความสูงไม่เกิน 350 เมตร

กลีบกลางปลายกลีบเป็นติ่งแหลม กลีบดอกกลีบปีกแฉกตื้นๆ ปลายกลีบเว้า
(ภาพ: ถ้ำเสือดาว กาญจนบุรี)



เทียนก้ามกุ้ง
วันที่ 1 ธันวาคม 2552

Impatiens pseudochinensis T. Shimizu

Balsaminaceae

ลักษณะคล้ายกับ หญ้าเทียน Impatiens chinensis L. แต่มีก้านดอกเกลี้ยง กลีบเลี้ยงด้านข้างรูปไข่ และมีกลีบดอกกลีบปีกคู่ในใหญ่กว่าเช่นเดียวกับ เทียนทุ่งหรือเทียนดง Impatiens masoni Hook.f. แต่มีโคนใบรูปหัวใจ ซึ่งเทียนทุ่งมีโคนใบเรียวแคบ

เทียนก้ามกุ้งเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่ภูกระดึง จังหวัดเลย และภูเขียว จังหวัดชัยภูมิ ขึ้นตามทุ่งหญ้าที่ชื้นแฉะในป่าสนเขา ระดับความสูง 700-1300 เมตร

ใบเรียงตรงข้าม ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุก ตามซอกใบ ก้านดอกเกลี้ยง ดอกคล้ายกับเทียนทุ่ง I. mansoni แต่มีโคนใบรูปหัวใจ
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ ภูกระดึง เลย)



เทียนเขาปูน
วันที่ 1 เมษายน 2553

Impatiens jiewhoei Triboun & Suksathan

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 70 ซม. ลำต้นเกลี้ยง เรียงซิกแซกช่วงปลายกิ่ง ใบเรียงสลับ รูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ปลายใบแหลมยาว โคนใบรูปลิ่ม หรือเรียวสอบ หรือมนเล็กน้อยคล้ายรูปหัวใจ ขอบใบจักฟันเลื่อย ปลายจักเป็นติ่งแหลม มีต่อมคู่ที่โคนใบชัดเจน เส้นแขนงใบข้างละ 4-6 เส้น ก้านใบยาว 1-7.5 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ ห้อยลง ก้านดอกยาว 0.5-1.5 ซม. ใบประดับรูปสามเหลี่ยมแคบๆ ขนาดเล็ก ติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ สีเขียวอมน้ำตาลแดง กลีบคู่นอกรูปไข่ ยาว 0.5-1 ซม. ปลายกลีบมีติ่งแหลม กลีบคู่ในขนาดเล็ก ยาวประมาณ 3 มม. กลีบปากเป็นถุง สีม่วง ครึ่งล่างมีริ้วสีน้ำตาลแดง ปากกลีบกว้างประมาณ 1.5 ซม. ลึกประมาณ 1.8 ซม. เดือยเรียวโค้งงอ ยาวประมาณ 1 ซม. โคนเดือยสีเขียวอ่อน ช่วงปลายสีน้ำตาลแดง กลีบดอกสีม่วง กลีบกลางรูปไข่คล้ายรูปหัวใจ ยาวประมาณ 2 ซม. พับงอ ปลายกลีบเว้าตื้นๆ แกนกลางกลีบเป็นสันที่โคนด้านนอก กลีบปีก กลีบคู่นอกรูปไข่ เชื่อมติดกันประมาณสองในสามส่วน ยาวประมาณ 2.3 ซม. ช่วงปลายมีสีเข้ม มีปื้นสีเหลืองสดที่โคน ปลายกลีบเว้าตื้นๆ กลีบคู่ในรูปไข่ ยาวประมาณ 1 ซม. พับงอเท่าๆ กลีบกลาง ปลายกลีบเว้าตื้นๆ แคปซูลรูปกระบอง เกลี้ยง ยาว 1.5-2.5 ซม.

เทียนถ้ำปูนเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคตะวันตกเฉียงใต้ที่จังหวัดกาญจนบุรี ที่ถ้ำาปูน อำเภอเมือง และอำเภอศรีสวัสดิ์ (สลักพระ) ขึ้นในป่าเบญจพรรณที่เป็นหินปูน ระดับความสูงประมาณ 100 เมตร

หมายเหตุ  คำระบุชนิด ตั้งเป็นเกียรติแก่ Tan Jiew-Hoe ประธานสมาคมการทำสวนสิงคโปร์ (Singapore Gardening Society) อนึ่ง เทียนเขาปูนมีลักษณะใกล้เคียงกับเทียนผาไทย Impatiens nalampoonii T. Schimizu ที่พบทางภาคเหนือและภาคกลาง ซึ่งในการกระจายพันธุ์ของเทียนผาไทยระบุว่าพบในจังหวัดกาญจนบุรีด้วย อาจเป็นไปได้ว่าเป็นเทียนเขาปูน

ลำต้นซิกแซกช่วงปลายกิ่ง ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: สลักพระ กาญจนบุรี)

กลีบเลี้ยงกลีบปากเป็นถุง โคนมีริ้วสีน้ำตาลแดง เดิอยโค้งงอ ปลายมีสีเข้ม
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: สลักพระ กาญจนบุรี)


เทียนคำ
วันที่ 30/04/2550 แก้ไขข้อมูล 27/04/2552

Impatiens longiloba Craib

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก ลำต้นอวบน้ำ แตกเป็นกอ สูง 0.5-1 ม. ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปรีแกมรูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ยาว 3-11 ซม. ปลายใบเรียวแหลม โคนใบรูปลิ่ม ขอบใบจักมนถี่ มีติ่งหนามละเอียด ใกล้โคนใบมีต่อม ก้านใบยาวได้ประมาณ 3 ซม. ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบ ก้านช่อดอกยาว 3-5 ซม. มี 2-4 ดอก ไม่มีใบประดับ ก้านดอกยาว 1-1.5 ซม. ใบประดับย่อยรูปเรือ ยาวประมาณ 0.4 ซม. หลุดร่วงง่าย ดอกสีเหลือง กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ 2 กลีบนอกรูปไข่ ยาวประมาณ 0.6 ซม. ปลายกลีบเป็นติ่ง 2 กลีบในรูปลิ่ม ยาวประมาณ 0.4 ซม. กลีบปากเป็นถุง สีแดงอมเหลือง ปากกลีบเบี้ยว กว้างประมาณ 0.8 ซม. เรียวสอบจรดเดือย ยาวประมาณ 3 ซม. รวมเดือย กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่ ยาว 1-1.3 ซม. เป็นสันคล้ายปีกที่เส้นกลางกลีบ ปลายกลีบกลม กลีบปีกแฉกลึก ยาวประมาณ 2.5 ซม. กลีบคู่นอกรูปแถบกว้าง ยาวประมาณ 4 เท่าของกลีบคู่ใน แคปซูลเกลี้ยง รูปแถบ ยาวประมาณ 2.5 ซม. เมล็ดกลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.3 ซม. ผิวเป็นตุ่มเล็กๆ เทียนคำเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคเหนือตอนบนแถบจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย ขึ้นในป่าดิบเขาที่มีความชุ่มชื้นสูง ระดับความสูง 2000-2500 เมตร

ใบเดี่ยวเรียงสลับ ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบจักมนถี่ ดอกออกเป็นช่อ
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)

กลีบดอกกลีบปีกคู่นอกยาวประมาณ 4 เท่า ของคู่ใน
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)

ขึ้นใต้ร่มเงาในป่าดิบเขาบริเวณยอดดอยอินทนนท์
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)

เทียนจาบ
วันที่ 3 ตุลาคม 2554

Impatiens jurpia Hamilt. ex Hook. f.

Balsaminaceae

ดูที่ เทียนอินทนนท์

เทียนชมพู
วันที่ 1 ธันวาคม 2552

Impatiens spectabilis Triboun & Suksathan

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 40 ซม. แตกกิ่งประปราย ลำต้นเกลี้ยง มีรากตามข้อใกล้โคนต้น ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่ถึงรูปใบหอก ยาว 5-11 ซม. ปลายใบแหลมหรือแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือมน ขอบใบหยักฟันเลื่อยห่างๆ ปลายหยักเป็นติ่งแหลม มีต่อมหนาม 2 ต่อมรูปกระบองใกล้โคนแผ่นใบ แผ่นใบเกลี้ยง เส้นแขนงใบ 6-8 เส้นในแต่ละข้าง เห็นไม่ชัดเจน ก้านใบยาว 1-3.5 ซม. ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นกระจุก 2 ดอก ตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ดอกสีม่วง ก้านดอกยาวได้ประมาณ 3 ซม. ใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่นอกรูปไข่ ยาว 0.6-1 ซม. กลีบคู่ในขนาดเล็กคล้ายเกล็ด กลีบปากรูปกรวยตื้นๆ ปากกว้างประมาณ 1.4 ซม. ลึกประมาณ 6 มม. เดือยเรียวยาว โค้ง ยาวประมาณ 4.5 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ ยาวประมาณ 1.3 ซม. ที่โคนมีสันสูงประมาณ 2 มม. กลีบปีกแฉกลึก ขนาดเท่าๆ กัน รูปไข่กลับ ยาว 1.7-2.3 ซม. ปลายกลีบมีติ่งเล็กๆ โคนชิดกัน แคปซูลเต่งตรงกลาง เกลี้ยง เมล็ดรูปรี ยาวได้ประมาณ 2 มม. เทียนชมพูมีเขตการกระจายพันธุ์แคบ พบเฉพะในพม่าและภาคตะวันตกเฉียงใต้ของไทยแถบจังหวัดกาญจนบุรี ขึ้นตามเขาหินปูนในป่าเบญจพรรณ ระดับความสูง 100-200 เมตร

กลีบปากรูปกรวยตื้นๆ เดือยเรียวยาว โค้ง
(ภาพ: ทองผาภูมิ กาญจนบุรี)

กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ กลีบปีกแฉกลึก ขนาดเท่าๆ กัน โคนเรียงชิดกัน
(ภาพ: ทองผาภูมิ กาญจนบุรี)


เทียนเชียงดาว
วันที่ 1 มิถุนายน 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens chiangdaoensis T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 10-50 ซม. แตกกิ่ง ลำต้นเกลี้ยง ปลายกิ่งมีขนสั้น ใบเดี่ยวเรียงสลับ หรือเรียงตรงข้ามตามโคนต้น ใบรูปไข่กลับแกมรูปใบหอก ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลม โคนใบรูปลิ่มหรือเรียวสอบ ขอบใบหยักมนห่างๆ ไม่ชัดเจน มีต่อมหนาม 2-3 ต่อม ใกล้โคนแผ่นใบ แผ่นใบมีขนยาวด้านบน เกลี้ยงด้านล่าง ขอบใบมีขนครุย เส้นแขนงใบ 5-7 คู่ ใบช่วงปลายกิ่งก้านใบสั้นเกือบไร้ก้าน ใบที่โคนยาวได้ประมาณ 1 ซม. ดอกออกเดี่ยวตามซอกใบหรือปลายกิ่ง ดอกสีม่วง ก้านดอกยาว 3-5 ซม. มีขนหยาบ ใบประดับรูปแถบ ยาวประมาณ 0.3 ซม. ติดที่โคนก้านใบ มีขนหยาบยาว กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปแถบหรือรูปใบหอก ยาว 0.3-0.5 ซม. มีขนหยาบยาว กลีบปาก รูปกรวย ปากกว้าง 0.6-0.8 ซม. ลึก 0.5-0.7 ซม. มีรยางค์แข็งตอนปลาย มีขนหยาบยาว เดือยโค้งเล็กน้อย ยาว 2-3 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ ยาว 1-1.2 ซม. กว้าง 1.2-1.4 ซม. เส้นกลางกลีบมีปีกแคบๆ มีขนหยาบ ปลายมีรยางค์ กลีบปีกแฉกลึก กลีบคู่ในรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 1 ซม. ปลายกลีบเว้าติ้นๆ กลีบคู่นอกยาวประมาณ 1.2 ซม. แผ่กว้างกว่ากลีบคู่ด้านใน แคปซูลเต่งตรงกลาง มีขนหยาบ ยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปไข่ ยาวประมาณ 0.2 ซม. มีขนละเอียด เทียนเชียงดาวเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคเหนือที่ดอยเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้นตามหินปูนที่โล่ง ระดับความสูง 1000-2000 เมตร

ขึ้นหนาแน่นตามหินปูน
(ภาพ: ดอยเชียงดาว เชียงใหม่)


ขอบใบมีขนครุย กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ กลีบปีกแฉกลึก
(ภาพ: ประทีป โรจนดิลก, ดอยเชียงดาว เชียงใหม่)


เทียนซีลอน
วันที่ 4 พฤศจิกายน 2553

Impatiens repens Moon

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุกเกาะเลื้อยหรือทอดนอน ลำต้นสีน้ำตาลแดง เป็นเหลี่ยมเล็กน้อย บางข้อมีราก ใบเดี่ยว เรียงเวียน สีเขียวหรือมีสีแดงแต้ม แผ่นใบรูปคล้ายไตหรือเกือบกลม กว้าง 1-1.7 ซม. ยาว 0.7-1.2 ซม. ปลายใบมน ปลายเป็นติ่ง โคนใบคล้ายรูปหัวใจ แผ่นใบมีขนประปรายด้านบน เกลี้ยงด้านล่าง ขอบใบหยักมนตื้นๆ มีรยางค์สั้นๆ ตามรอยหยัก เส้นแขนงใบข้างละ 2-3 เส้น ก้านใบยาว 1-2 ซม. ดอกสีเหลือง ออกเดี่ยวๆ ตามซอกใบ ก้านดอกยาว 2-4 ซม. ใบประดับรูปแถบ ยาว 2-3 มม. กลีบเลี้ยงกลีบข้างสีน้ำตาลอมเขียว รูปไข่แกมรูปขอบขนาน ยาว 3.5-5 มม.ปลายแหลม มีขนกระจายตามเส้นกลางกลีบ กลีบปากรูปเรือ ยาว 1.5-1.7 ซม. ลึก 1-1.2 ซม. มีจุดสีน้ำตาลแดงที่โคนด้านใน เดือยยาว 7-8 มม. ม้วนเข้า มีขนกระจายหรือหนาแน่น กลีบดอกกลีบกลางรูปคุ่ม กว้าง 0.8-1 ซม. ยาว 1-1.4 ซม. ปลายกลีบแยกเป็นแฉกตื้นๆ ด้านบนเป็นสัน มีขนกระจายบางส่วน กลีบปีกยาว 2-2.3 ซม. คู่ในรูปไข่ ยาว 1.6-1.7 ซม. คู่นอกรูปขอบขนาน ยาว 1.1-1.2 ซม. ขอบด้านในเว้าตื้นๆ รังไข่มีขนสั้นนุ่มหนาแน่น แคปซูลรูปกระสวย ยาวประมาณ 1 ซม. มีขนสั้นนุ่ม เทียนซีลอนมีถิ่นกำเนิดในศรีลังกา พบน้อยในธรรมชาติ ขึ้นตามภูเขาสูง ระดับความสูงจนถึงประมาณ 1000 เมตร มีการนำมาปลูกเป็นไม้ประดับมากกว่า 100 ปี แล้ว โดยเฉพาะในยุโรป ราคาค่อนข้างแพง

ชื่อสามัญ  Celon Jewelweer, Celon Balsm, Yellow Impatiens, Golden Dragon Impatiens

ใบรูปคล้ายไต มีขนด้านบน ก้านใบยาว ดอกออกเดี่ยวๆ
(ภาพ: งานพืชและสวน 2553 เมืองทองธานี นนทบุรี)

กลีบปากมีขนหนาแน่น เดือยม้วนงอ
(ภาพ: งานพืชและสวน 2553 เมืองทองธานี นนทบุรี)


เทียนดง
วันที่ 1 ธันวาคม 2552

Impatiens mansoni Hook. f.

Balsaminaceae

ดูที่ เทียนทุ่ง

เทียนดอย
วันที่ 27 เมษายน 2552

Impatiens violiflora Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 50 ซม. ลำต้นเกลี้ยง แตกกิ่ง ปลายกิ่งส่วนมากมีขนสั้นนุ่ม ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ยาวได้ประมาณ 8 ซม. ปลายใบแหลมหรือแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือเรียวสอบ ขอบใบหยักมนหรือจักฟันเลื่อย มีขนต่อมตามจักตั้งแต่ปลายใบจนจรดก้านใบ แผ่นใบส่วนมากมีขนด้านบน เกลี้ยงหรือมีขนด้านล่าง เส้นแขนงใบ 6-13 คู่ ก้านใบยาวได้ประมาณ 4 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ ดอกสีม่วง ก้านดอกยาว 1-3.5 ซม. มีขนสั้นนุ่ม ใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ ขนาดเล็ก รูปไข่ ยาว 0.1-0.3 ซม. เกลี้ยงหรือมีขนประปรายด้านนอก กลีบปากรูปลำโพง ด้านนอกมีขนประปราย ปากกว้าง 0.5-0.6. ซม. ลึกเท่าๆ กัน เดือยตรงหรือโค้งเล็กน้อย ยาว 2.5-4 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจกว้าง ยาว 1-1.2 ซม. เส้นกลางกลีบเป็นสันปีก ตอนปลายเป็นเขา มีขนประปราย กลีบปีกยาว 1.5-1.8 ซม. แฉกลึก มีปื้นสีขาวด้านใน มีจุดสีเหลืองกลางปื้น กลีบคู่ในใหญ่กว่าหรือเท่าๆ กลีบคู่นอก แคปซูลเต่งตรงกลาง มีขนหนาแน่น ยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปไข่ แบน ยาวประมาณ 0.2 ซม. มีขนทั่วไป ขนบิดเวียน

เทียนดอยมีเขตการกระจายพันธุ์ที่พม่าตอนบน ในไทยพบกระจายทั่วไปทางภาคเหนือ ภาคตะวันออก และตะวันออกเฉียงเหนือ ขึ้นตามป่าดิบเขา ระดับความสูง 700-2000 เมตร

หมายเหตุ  มีลักษณะคล้ายคล้ายเทียนเชียงดาว Impatiens chiangdaoensis T. Shimizu

ใบเกลี้ยง กลีบดอกกลีบปีกคู่นอกและคู่ในยาวเท่าๆ กัน
(ภาพ: พระวอ ตาก)

แผ่นใบมีขนด้านบน กลีบดอกกลีบปีกคู่ในใหญ่กว่าคู่นอก
(ภาพ: น้ำตกธารารักษ์ ตาก)


เทียนดอยตุง
วันที่ 2 มกราคม 2556

Impatiens doitungensis Triboun & Sonsupab.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 10-20 ซม. ลำต้นเกลี้ยง ใบเรียงเวียนหนาแน่นช่วงปลายลำต้น แผ่นใบรูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ยาว 2-5 ซม. ปลายใบแหลมยาวปลายมน ปลายมีติ่งแหลมเล็ก ๆ โคนใบมนหรือรูปลิ่ม เบี้ยวเล็กน้อย เกลี้ยงทั้งสองด้าน ด้านล่างสีนวล ขอบใบจักฟันเลื่อย ปลายจักเป็นติ่งแหลม โคนรอยจักมีติ่งแหลมตั้งขึ้น ที่โคนแผ่นใบมีต่อมยาว 2 ต่อม เส้นแขนงใบข้างละ 5-7 เส้น ก้านใบยาว 0.5-2 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุก 2 ดอก ตามซอกใบ ดอกห้อยลง ก้านดอกเรียว ยาว 1-4 ซม. ใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านดอก กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่นอกสีขาวอมเขียวหรือชมพู รูปไข่เกือบกว้าง ยาวประมาณ 7 มม. ปลายมีติ่งแหลม กลีบคู่ในลดรูปคล้ายเกล็ด ยาวประมาณ 2 มม. กลีบปากเป็นถุง สีชมพู มีลายจุดสีแดงด้านใน ถุงกลีบยาวประมาณ 2.5 ซม. ปากกว้างประมาณ 2 ซม. เบี้ยวเล็กน้อย เดือยสีขาวอมชมพู พับงอ ยาว 1-1.3 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับ ยาวประมาณ 1.4 ซม. พับงอกลับประมาณกึ่งหนึ่ง ปลายกลีบเว้าตื้น มีสันเป็นปีกรูกสามเหลี่ยมที่โคนด้านนอกสั้น ๆ กลีบปีกเชื่อมติดกัน สีชมพู มีปื้นสีเหลืองด้านในกลีบคู่นอก กลีบคู่ในรูปไข่ ยาว 1-1.2 ซม. ปลายเป็นติ่งแหลม กลีบคู่นอกรูปไข่กลับแกมรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 2 ซม. เชื่อมติดกันประมาณ ¾ ปลายแต่ละกลีบเป็นติ่งแหลม แคปซูลรูปกระบอง ปลายเรียวแหลม ยาวประมาณ 1.5 ซม. เกลี้ยง

เทียนดอยตุงเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่ดอยตุง จังหวัดเชียงราย ขึ้นใต้ร่มเงาตามเขาหินปูนในป่าดิบเขา ระดับความสูงประมาณ 1300 เมตร

ไม้ล้มลุกขึ้นบนหินปูน ท้องใบมีสีเขียวนวล กลีบดอกกลีบกลางพบงอกลับประมาณกึ่งหนึ่ง
(ภาพ: สุคนธ์ทิพย์ ศิริมงคล; ดอยตุง เชียงราย)

กลีบปีกคู่นอกหรือคู่ล่างเรียวยาว เชื่อมติดกันประมาณสามส่วนสี่ เดือยพับงอกลับ เรียวยาว
(ภาพ: สุคนธ์ทิพย์ ศิริมงคล; ดอยตุง เชียงราย)


เทียนดาราณี
วันที่ 2 มีนาคม 2553

Impatiens daraneenae Suksathan & Triboun

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 50 ซม. ลำต้นเกลี้ยง ใบเรียงสลับ รูปไข่ ยาวได้ประมาณ 6.5 ซม. ใบตามปลายกิ่งมีขนาดเล็กกว่าตามลำต้น ปลายใบแหลมหรือแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือกลม บางครั้งเบี้ยว แผ่นใบค่อนข้างบาง เกลี้ยง ขอบใบจักซี่ฟัน ที่โคนมีต่อมยาว 2 ต่อม ก้านใบยาวได้ประมาณ 4 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุก2-3 ดอก ตามซอกใบ ดอกห้อยลง ก้านดอกยาวได้ประมาณ 1.5 ซม. ใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านดอก กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่นอกรูปไข่เกือบกลม เบี้ยวเล็กน้อย ขนาดประมาณ 5 มม. กลีบคู่ในขนาดเล็ก รูปรี ยาวประมาณ 2 มม. กลีบปากเป็นถุง ยาวได้ประมาณ 2.5 ซม. ปากกว้างประมาณ 1.5 ซม. เรียวแคบด้านโคน เดือยพับงอ ยาวประมาณ 8 มม. ปลายเดือยหยักเป็นพูเล็กน้อย กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับ ยาวประมาณ 1 ซม. พับงอกลับ ปลายเป็นติ่งแหลม มีสันเป็นปีกที่โคนด้านนอกสั้นๆ กลีบปีกเชื่อมติดกัน บิดเบี้ยวชัดเจน กลีบคู่นอกรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 2 ซม. เชื่อมติดกันประมาณ 2 ใน 3 ส่วน ปลายแยกเป็นแฉก กลีบคู่ในรูปไข่กว้าง ยาว 0.7-1.3 ซม. ปลายกลีบเว้าตื้นๆ มีติ่งแหลมเล็กๆ แคปซูลรูปกระบอง ปลายเรียวแหลม ยาวประมาณ 1.5 ซม. เกลี้ยง

เทียนดารณีเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่จังหวัดเชียงใหม่ (ดอยเชียงดาว) ขึ้นใต้ร่มเงาตามเขาหินปูนในป่าดิบแล้ง ระดับความสูงประมาณ 850 เมตร

หมายเหตุ  ชื่อชนิดตั้งเป็นแก่คุณดารณี ดีโรจนวงศ์ ผู้ให้การสนับสนุนในการศึกษาพืชวงศ์เทียนของผู้ค้นพบ

ถิ่นที่อยู่ตามเขาหินปูน
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; เมืองคลอง-เชียงดาว เชียงใหม่)

กลีบปากเป็นถุง เดือยพับงอ กลีบปีกบิดเบี้ยว
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; เมืองคลอง-เชียงดาว เชียงใหม่)


เทียนใต้
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2555

Impatiens platypetala Lindl.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 30-50 ซ.ม. มีเหง้า ลำต้นเกลี้ยง หูใบเป็นต่อม ใบเรียงตรงข้ามหรือเรียงรอบข้อ รูปขอบขนานหรือรูปใบหอก ยาวได้ประมาณ 12 ซม. ปลายใบแหลมหรือแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือเรียวสอบ ขอบใบจักตื้นๆ ห่างๆ เป็นต่อมหนาม แผ่นใบมีขนยาวประปรายด้านล่าง มีนวล เส้นแขนงใบข้างละ 5-7 เส้น ก้านใบยาว 0.5-4 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ ตามซอกใบ สีม่วง ก้านดอกยาว 3-7 ซม. ใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ เป็นติ่งแหลม ยาว 8-9 มม. เกลี้ยง กลีบปากรูปเรือ เดือยยาว 2-4 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับกว้าง ยาวประมาณ 1.5 ซม. ปลายเว้าตื้น เส้นกลางกลีบเป็นสันปีก มีขน กลีบปีกยาว 2-2.5 ซม. แยกกัน ส่วนมากคู่นอกยาวกว่าคู่ในเล็กน้อย ปลายกลีบแยก 2 พู โคนกลีบมีสีเข้ม แคปซูลเต่งตรงกลาง เกลี้ยง ยาว 1.5-2 ซม. เมล็ดรูปไข่กลับ แบน ยาวประมาณ 3 มม. มีขนยาว

เทียนใต้มีเขตการกระจายพันธุ์ที่คาบสมุทรมลายู บอร์เนียว สุมาตรา และชวา ในไทยพบเฉพาะทางภาคใต้แถบจังหวัดระนอง สุราษฎร์ธานี ยะลา และปัตตานี ขึ้นกระจายห่างๆ ตามริมลำธารในป่าดิบชื้น เขาหินปูน ระดับความสูง 200-500 เมตร

ชื่อพ้อง  Impatiens betongensis Craib, Impatiens exilipes Hook.f.

ใบรูปใบหอก ขอบจักห่างๆ เป็นต่อมหนาม ดอกออกเดี่ยวๆ
(ภาพ: มานพ ผู้พัฒน์; บันนังสตา ยะลา)

กลีบปีกแยกกัน โคนกลีบมีสีเข้ม
(ภาพ: มานพ ผู้พัฒน์; บันนังสตา ยะลา)


เทียนทุ่ง
วันที่ 1 ธันวาคม 2552

Impatiens mansoni Hook. f.

Balsaminaceae

ลักษณะคล้ายกับ หญ้าเทียน Impatiens chinensis L. แต่มีก้านดอกเกลี้ยง กลีบเลี้ยงด้านข้างรูปไข่ และมีกลีบดอกกลีบปีกคู่ในใหญ่กว่า รูปกลม ยาว 1.2-1.5 ซม. โคนใบเรียวแคบ

เทียนทุ่งมีเขตการกระจายพันธุ์เฉพาะในพม่าตอนบนและภาคเหนือของไทย พบที่จังหวัดเชียงใหม่และลำพูน ขึ้นในป่าเต็งรังหรือป่าเต็งรังผสมสน ระดับความสูง 800-1100 เมตร

ใบเรียงตรงข้าม ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุกตามซอกใบ กลีบดอกกลีบปีกคู่ในมีขนาดใหญ่กว่าหญ้าเทียน ดอกคล้ายเทียนก้ามกุ้ง
(ภาพ: แม่สะนาม เชียงใหม่)



เทียนธารา
วันที่ 30/04/2550 แก้ไขข้อมูล 27/04/2552

Impatiens mengtzeana Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก ลำต้นอวบน้ำ เกลี้ยง ทอดเลื้อยมีรากตามข้อ หรือตั้งตรง สูง 20-60 ซม. ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปใช่กลับหรือรูปใบหอก ยาว 3.5-8 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบเรียวสอบจรดโคนก้านใบ ขอบใบจักมน บางครั้งมีมีต่อมคล้ายติ่งหนามใกล้โคนใบ เส้นแขนงใบ 5-8 เส้น ก้านใบยาวได้ประมาณ 2.5 ซม. ใบตอนปลายกิ่งก้านสั้นกว่า ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบ ก้านช่อดอกยาว 3-5 ซม. ไม่มีใบประดับ มี 1-2 ดอก ก้านดอกยาว 1-2.5 ซม. ใบประดับย่อยรูปไข่แกมรูปใบหอก ยาวประมาณ 0.7 ซม. กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ กลีบรูปไข่เกือบกลม ยาวประมาณ 1 ซม. ปลายกลีบเป็นติ่ง กลีบปากรูปลำโพง ปากกลีบกว้างประมาณ 1.8 ซม. ลึกประมาณ 1.5 ซม. เรียวจรดเดือย ปลายกลีบเป็นติ่ง เดือยยาว 1.5-2 ซม. โค้งเข้า กลีบดอกกลีบกลางเกือบกลม ยาว 1.3-1.6 ซม. ปลายกลีบคล้ายรูปหัวใจตื้นๆ กลีบปีกแฉกลึก กลีบคู่นอกรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 1.5 ซม. มีติ่งที่โคน กลีบคู่ในกลม ยาวประมาณ 1 ซม. แคปซูลเกลี้ยง รูปกระบอง ยาว 1-1.5 ซม. เทียนธารามีเขตการกระจายพันธุ์เฉพาะอินเดีย จีนตอนใต้ (ยูนนาน) และภาคเหนือของไทยที่ดอยสุเทพ และดอยอินทนนท์ จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้นในป่าดิบเขาริมลำธารหรือน้ำตก ระดับความสูง 800-1500 เมตร

กลีบดอกกลีบกลางเกือบกลม กลีบปีกคู่นอกรูปขอบขนาน มีติ่งที่โคน กลีบคู่ในเกือบกลม
(ภาพ: ดอยสุเทพ, เชียงใหม่)

กลีบเลี้ยงกลีบปากรูปลำโพง เรียวจรดเดือย เดือยโค้งเข้า
(ภาพ: ดอยสุเทพ เชียงใหม่)


เทียนนกแก้ว
วันที่ 2 กรกฎาคม 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens psittacina Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 30 ซม. ลำต้นเกลี้ยง ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่กลับแกมรูปใบหอก ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลมยาวคล้ายหาง โคนใบรูปลิ่มกว้างหรือกลม ขอบใบหยักมน มีต่อมคู่ที่ฐานใบ แผ่นใบค่อนข้างบาง เส้นแขนงใบ 6-8 คู่ ก้านใบเรียว ยาวได้ประมาณ 7 ซม. ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นคู่ตามซอกใบช่วงปลายกิ่ง ห้อยลง ก้านดอกเล็ก ยาว 2.5-4 ซม. ใบประดับรูปแถบหรือรูปใบหอก ยาว 0.3-0.4 ซม. ติดใกล้โคนก้านใบ มีขนหยาบยาว กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปรีหรือกลม บาง ยาวประมาณ 1 ซม. ปลายกลีบมีติ่ง กลีบปากรูปกรวย ปากกว้างได้ประมาณ 1.8 ซม. ลึกประมาณ 2.5 ซม. เดือยคล้ายตะขอสั้นๆ ยาวประมาณ 0.5 ซม. กลีบดอกกลีบกลางกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 1.6-1.8 ซม. ปลายกลีบเว้าตื้นๆ แกนกลางกลีบเป็นติ่งแหลม มีปีกด้านล่าง กลีบปีกแฉกลึก กลีบคู่นอกรูปรีหรือรูปขอบขนาน ด้านในมีแถบสีน้ำตาลแดง ยาวเป็นสองเท่าของกลีบคู่ใน กลีบคู่ในกลม แคปซูลรูปกระบอง เกลี้ยง ยาวได้ประมาณ 2.5 ซม. เมล็ดรูปกระสวย ยาวประมาณ 0.2 ซม. มีตุ่มละเอียด เทียนนกแก้วมีเขตการกระจายพันธุ์แคบๆ พบเฉพาะที่พม่าตอนบน และภาคเหนือของไทยที่ดอยเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้นตามหินปูนที่โล่ง ระดับความสูง 1000-2000 เมตร

ดอกออกเดี่ยวตามซอกใบช่วงปลายกิ่ง ห้อยลง เดือยสั้น
(ภาพ: ทวีป โรจนดิลก; ดอยเชียงดาว เชียงใหม่)

กลีบปีกคู่นอกยาวเป็นสองเท่าของกลีบคู่ใน ด้านในมีแถบสีน้ำตาลแดง
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; ดอยเชียงดาว เชียงใหม่)


เทียนนกอัคคี
วันที่ 5 สิงหาคม 2554

Impatiens clavigera Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 60 ซม. ส่วนต่างๆ เกลี้ยง ใบเรียงสลับ ออกหนาแน่นช่วงบน รูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ยาว 5-18 ซม. ปลายใบแหลมยาว โคนใบเรียวสอบ ขอบใบหยักมน มีติ่งแหลม เส้นแขนงใบข้างละ 5-8 เส้น เรียวโค้งสู่ปลายใบ เส้นใบย่อยแซม แผ่นใบค่อนข้างบาง เกลี้ยง ก้านใบยาว 1-2 ซม. ช่อดอกออกตามซอกใบใกล้ยอด ก้านช่อยาว 2-10 ซม. ก้านดอกยาว 1-2 ซม. ใบประดับติดที่โคนก้าน รูปไข่ ปลายแหลมยาว ยาว 3-4 มม. ร่วงง่าย ดอกห้อยลง สีขาวขุ่น มีริ้วสีน้ำตาลแดง กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ คู่นอกรูปไข่ มักเบี้ยว ยาว 0.8-1.2 ซม. ปลายแหลมยาว คู่ในรูปแถบ โค้ง ยาวได้ประมาณ 1.7 ซม. กลีบปากเป็นถุง ยาว 2-2.5 ซม. เดือยยาวประมาณ 1 ซม. โค้งงอ ปากเบี้ยว กว้างประมาณ 2 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับ ยาวประมาณ 2 ซม. ปลายมนเป็นติ่งแหลม กลางกลีบเป็นสันหนา กลีบปีกยาว 2-2.5 ซม. กลีบปีกคู่ในรูปกลม คู่นอกรูปขอบขนาน ปลายมน ยาวกว่าคู่ใน มีสีเหลืองหรือมีสีแดงแต้มเป็นริ้ว แคปซูลรูปกระบอง ยาวประมาณ 1.5 ซม. เกลี้ยง เทียนนกอัคคีมีเขตการกระจายพันธุ์แคบๆ พบที่จีนตอนใต้ เวียดนามตอนบน และทางภาคเหนือของไทยที่จังหวัดเชียงใหม่ (ดอยเชียงดาว) เชียงราย (ดอยตุง) และน่าน (ดอยภูคา) ขึ้นใต้ร่มเงาในป่าดิบเขา ระดับความสูง 1200-1500 เมตร

หมายเหตุ  ชื่อไทยแปลจากชื่อภาษาจีนที่เรียกต้นเทียนชนิดนี้ว่า bang feng xian hua ที่หมายถึงนกฟีนิกส์หรือนกอัคคี

ใบออกหนาแน่นช่วงบน ช่อดอกออกตามซอกใบใกล้ยอด
(ภาพ: ดอยภูคา น่าน)

ใบประดับติดที่โคนก้านดอก
(ภาพ: ดอยภูคา น่าน)

เดือยโค้งงอ กลีบปากเบี้ยว มีสีแดงแต้มเป็นริ้ว
(ภาพ: ดอยภูคา น่าน)

เทียนนายเนย
วันที่ 4 เมษายน 2551 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens noei Craib

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 10-40 ซม. แตกกิ่ง ลำต้นเกลี้ยง ปลายกิ่งมีขนยาว ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่กลับแกมรูปใบหอก ปลายใบแหลมยาว โคนใบเรียวสอบ ขอบใบหยักมน มีต่อมหนาม 2-3 ต่อม ติดใกล้โคนใบ แผ่นใบมีขนละเอียดด้านบน มีขนยาวตามเส้นแขนงใบด้านล่าง เส้นแขนงใบมี 7-8 คู่ ก้านใบยาวได้ประมาณ 3 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ ดอกสีม่วง ก้านดอกยาว 2-4 ซม. ใบประดับติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปใบหอก ยาวประมาณ 0.2 ซม. กลีบปากรูปกรวย ปากกว้างประมาณ 0.5 ซม. ลึก 0.2-0.3 ซม. ปลายเป็นติ่งแหลม เดือยตรง ยาว 1.5-2.5 ซม. กลีบดอกกลีบกลางกลมหรือรูปไข่กลับ ยาว 0.5-0.6 ซม. ปลายมน เส้นกลางกลีบเป็นสันแคบๆ กลีบข้าง ยาว 0.8-0.9 ซม. กลีบปีกแฉกลึก กลีบคู่ในยาวและกว้างกว่ากลีบคู่ด้านนอก หรือขนาดเท่าๆ กัน แคปซูล เต่งตรงกลาง มีขนหยาบหรือเกือบเกลี้ยง ยาว 1-1.3 ซม. เมล็ดรูปไข่ ยาวประมาณ 2.5 มม. มีขนสั้นนุ่มและขนบิดเวียน

เทียนนายเนยเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบกระจายห่างๆ ที่จังหวัดพิษณุโลก (ทุ่งแสลงหลวง) สระบุรี (มวกเหล็ก) และประจวบคีรีขันธ์ (ห้วยยาง) ขึ้นตามที่โล่งที่ชื้นแฉะในป่าดิบแล้ง ระดับความสูงจนถึงประมาณ 500 เมตร

เดือยยาว กลีบดอกกลีบกลางกลม ปลายมนหรือเว้าตื้นๆ กลีบปีกแฉกลึก
(ภาพ: ธรรมรัตน์ พุทธไทย)



แสตมป์รูปดอกเทียนป่า ออกเมื่อปี พ.ศ. 2531

เทียนป่า
วันที่ 30 เมษายน 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens griffithii Hook. f. var. sarcantha (Hook. f.) T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก มีขนหยาบประปราย โดยเฉพาะตอนปลายยอด หูใบมีต่อม ใบเดี่ยวเรียงตรงข้ามหรือเรียงรอบข้อ 3-5 ใบ ใบรูปใบหอกหรือรูปไข่แกมรูปใบหอก ปลายใบและโคนใบแหลม ขอบใบจักคล้ายหนามห่างๆ แผ่นใบมีขนหยาบกระจายทั้งสองด้าน ท้องใบมีนวล ดอกออกเดี่ยวตามซอกใบ ดอกสีม่วง ก้านดอกยาว 3-7 ซม. มีขนประปราย ใบประดับรูปแถบติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปไข่แกมรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 0.8 ซม. กลีบปากรูปเรือ ปากกว้าง 0.7-0.9 ซม. ลึก 0.1-0.2 ซม. เดือยตรงหรือโค้งเล็กน้อย ยาว 3-3.5 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับหรือกลม ยาว 1.2-1.6 ซม. เส้นกลางกลีบเป็นปีกแคบๆ กลีบปีกแฉกลึก ยาว 1.5-2 ซม. กลีบคู่นอกใหญ่กว่ากลีบคู่ในเล็กน้อย แคปซูลเต่งตรงกลาง เกลี้ยง ยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปไข่ แบน ยาวประมาณ 2.5 มม. มีขนยาว เทียนป่ามีเขตการกระจายพันธุ์แคบๆ พบเฉพาะในคาบสมุทรมลายู ในไทยพบทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ที่จังหวัดตราด (เขากวบ) และทางภาคใต้ของไทยที่จังหวัดระนอง พังงา กระบี่ นครศรีธรรมราช ตรัง และสงขลา ขึ้นตามที่ชื้นแฉะในป่าดิบชื้นหรือที่โล่งป่าดิบเขา ระดับความสูงจนถึงประมาณ 1200 เมตร

หมายเหตุ  Impatiens griffithii Hook.f. มี 2 ชนิดย่อย ชนิดย่อย griffithii พบเฉพาะในคาบสมุทรมลายู มีใบเรียวแคบกว่าชนิดย่อย sarcantha

ใบเดี่ยวเรียงตรงข้ามหรือเรียงรอบข้อ ดอกออกเดี่ยวตามซอกใบ
(ภาพ: เขาพนมเบญจา, กระบี่)

กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับหรือกลม กลีบปีกคู่นอกใหญ่กว่าคู่ใน
(ภาพ: เขาพนมเบญจา, กระบี่)

แคปซูลเกลี้ยง ม้วนงอหลังดีดเมล็ด
(ภาพ: เขาพนมเบญจา, กระบี่)

เทียนปีกผีเสื้อ
วันที่ 4 เมษายน 2551 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens patula Craib

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 10-40 ซม. แตกกิ่ง ลำต้นเกลี้ยง ปลายกิ่งมีขนสั้น หูใบไม่มีต่อม ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปใบหอก ยาวได้ประมาณ 8 ซม. ปลายใบแหลมยาว โคนใบรูปลิ่ม เรียวสอบ ขอบใบหยักมน มีต่อมหนามใกล้โคนแผ่นใบ แผ่นใบมีขนสั้นนุ่มทั้งสองด้าน ด้านบนมีครุย ก้านใบยาวได้ประมาณ 3 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ ตามซอกใบ ก้านดอกยาวได้ประมาณ 2.5 ซม. มีขนยาวประปราย ใบประดับรูปแถบติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปแถบหรือรูปใบหอก ยาว 3-3.5 มม. มีขนหยาบด้านนอก กลีบปากรูปกรวย ปากกว้างและลึกประมาณ 0.5 ซม. มีขนละเอียด เดือยตรง ยาว 2-3 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ ยาวประมาณ 0.7 ซม. เส้นกลางกลีบมีขนหยาบ ตอนปลายมีเขายาวประมาณ 0.3 ซม. กลีบปีกแฉกลึก ยาวประมาณ 1.4 ซม. กลีบคู่ในยาวกว่ากลีบคู่นอก กางออก คล้ายปีกผีเสื้อ แคปซูลเต่งตรงกลาง มีขนหยาบ

เทียนปีกผีเสื้อเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่จังหวัดตาก (ดอยหัวหมด) และกาญจนบุรี ขึ้นตามหินปูนที่โล่ง ระดับความสูงจนถึงประมาณ 1000 เมตร

ขึ้นหนาแน่นบนเขาหินปูน ลำต้นแตกกิ่ง
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; ดอยหัวหมด ตาก)

เดือยเรียวยาว โค้งเข้า กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ กลีบปีกแฉกลึกคล้ายผีเสื้อ
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; ดอยหัวหมด ตาก)


เทียนผาไทย
วันที่ 27 เมษายน 2552

Impatiens nalampoonii T. Schimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 30-40 ซม. ลำต้นเกลี้ยง ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่หรือรูปใบหอก ปลายใบแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือกลม ขอบใบหยักมน มีต่อมคู่ที่โคนใบ เส้นแขนงใบ 6-7 คู่ ก้านใบยาว 0.5-4 ซม. ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นคู่ตามซอกใบ ห้อยลง ก้านดอกยาว 1-2 ซม. ใบประดับรูปแถบ ยาวประมาณ 0.2 ซม. ติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ เกือบกลม ยาวประมาณ 0.8 ซม. ปลายกลีบมีติ่ง กลีบปากเป็นถุง ปากกว้างประมาณ 2.3 ซม. ลึกประมาณ 2 ซม. ด้านในมีปื้นสีเหลือง เดือยคล้ายตะขอสั้นๆ ติดใกล้โคนกลีบปาก ม้วนงอ กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่ ยาวประมาณ 1.7 ซม. ปลายกลีบเว้าตื้นๆ แกนกลางกลีบเป็นปีกที่โคนด้านนอก กลีบปีกแฉกลึกประมาณ 0.7 ซม. กลีบคู่นอกคล้ายครึ่งวงกลม ยาวประมาณ 2.5 ซม. กลีบคู่ในรูปไข่ ยาวประมาณ 1.8 ซม. แคปซูลรูปกระสวย ป่องกลาง เกลี้ยง ยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปขอบขนาน แบน ยาวประมาณ 0.2 ซม. มีตุ่มละเอียด

เทียนผาไทยเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคเหนือที่จังหวัดลำปาง ภาคกลางที่จังหวัดสระบุรี และภาคตะวันตกเฉียงใต้ที่จังหวัดกาญจนบุรี ขึ้นกระจายห่างๆ ตามเขาหินปูน ระดับความสูง 100-800 เมตร

ใบเดี่ยวเรียงสลับ กลีบปีกแฉกลึก
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: ลำปาง)

กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่ ปลายกลีบเว้า
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: ลำปาง)

เดือยติดใกล้โคนกลีบปาก ม้วยงอ
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: ลำปาง)

เทียนพระบาท
วันที่ 4 เมษายน 2551 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens charanii T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 60 ซม. แตกกิ่ง ลำต้นเกลี้ยง มีขนตามปลายกิ่ง ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปรีหรือรูปขอบขนาน ยาว 3-22 ซม. ปลายใบเรียวแหลม โคนใบรูปลิ่ม ขอบใบหยักมน มีติ่งหนาม มีต่อมคู่ที่โคนใบ แผ่นใบอ่อนมีขนหนาแน่น ก้านใบยาวได้ประมาณ 3 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ก้านดอกยาว 0.5-3 ซม. มีขนสั้นๆ ใบประดับติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่นอกติดกัน คล้ายถุง มีขนหนาแน่น ด้านล่างสีชมพู ด้านบนสีขาว กลีบคู่ในรูปแถบสั้นๆ กลีบปากเป็นถุง ปากกว้างประมาณ 0.8 ซม. มีเดือยสั้นๆ เป็น 2 พู กลีบดอกกลีบกลางรูปรีคล้ายถุง สีม่วงอมแดง ยาวประมาณ 1.3 ซม. กว้างประมาณ 1 ซม. ปลายเป็นติ่งคล้ายเขาสั้นๆ แกนกลางกลีบเป็นสันแหลมปลายสีเขียว กลีบปีกแฉกลึก กลีบคู่ในกลม ยาวประมาณ 1.2 ซม. กลีบคู่นอกยาวได้ประมาณ 2.5 ซม. ปลายเว้าตื้นๆ ด้านในมีปื้นสีเหลืองและจุดสีส้มแดง ที่โคนมีเขาแหลม 1 คู่ แคปซูลยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปรี ยาวประมาณ 0.5 ซม. เป็นร่องตามยาว มีขนปกคลุม

เทียนพระบาทเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่อำเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ขึ้นใต้ร่มเงาบนเขาหินปูน ระดับความสูง 100-300 เมตร

หมายเหตุ  ชื่อชนิดตั้งตามนายจรัญ ฉ. เจริญผล อดีตหัวหน้าสวนพฤกษศาสตร์พุแค จังหวัดสระบุรี เป็นผู้พา Tatemi Shimizu นักพฤกษศาสตร์ชาวญี่ปุ่น ผู้เชี่ยวชาญพืชวงศ์เทียน ไปพบต้นเทียนชนิดนี้

ลำต้นแตกกิ่ง เกลี้ยง ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ
(ภาพ: พระบาท, สระบุรี)

กลีบปีกแฉกลึก ปลายกลีบคู่ด้านนอกเว้าตื้นๆ โคนด้านในมีปื้นสีเหลือง
(ภาพ: พระบาท สระบุรี)


เทียนภูหลวง
วันที่ 1 มิถุนายน 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens phuluangensis T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 50-60 ซม. ลำต้นเกลี้ยง หูใบไม่มีต่อม ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปใบหอกหรือรูปไข่ ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลม โคนใบเรียวสอบ ขอบใบจักมน มีขนหนามใกล้โคนที่หยัก แผ่นใบมีขนนุ่มสั้นกระจายด้านบน ขนคายหนาแน่นตามเส้นแขนงใบด้านล่าง เส้นแขนงใบข้างละ 7-8 เส้น มีเส้นแขนงใบย่อย ก้านใบยาวได้ประมาณ 3.5 ซม. ไม่มีต่อมที่ก้านใบ ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นกระจุก 2-3 ดอก ออกตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ดอกสีชมพูอมม่วงสด ก้านดอกยาว 5-6 ซม. เกลี้ยง ใบประดับรูปแถบ ยาวประมาณ 0.8 ซม. ติดใกล้โคนก้านดอก มีขนครุยยาว กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ รูปแถบหรือรูปใบหอก ยาว 0.6-0.8 ซม. มีขนหยาบปกคลุม กลีบปากรูปเรือ ปากกว้างประมาณ 1 ซม. มีรยางค์แข็งตอนปลาย เดือยรูปเส้นด้าย ตรง ยาว 4-5 ซม. กลีบดอกกลีบปากรูปหัวใจ ยาวได้ประมาณ 2 ซม. กว้างได้ถึง 2.5 ซม. เส้นกลางกลีบยาวประมาณ 1 ซม. ไม่มีปีก มีขนหยาบ ปลายเป็นเขาแคบๆ ยาวประมาณ 0.4 ซม. กลีบข้าง กลีบคู่นอกลดรูปคล้ายรูปหัวใจ กลีบคู่ในรูปขอบขนาน ปลายกลีบเว้าตื้นๆ แคปซูลเต่งตรงกลาง มีขนหยาบ เมล็ดรูปไข่กลับ แบน ยาวประมาณ 3.5 มม. มีขนละเอียด เทียนภูหลวงเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบที่ภูหลวง จังหวัดเลย และภูหินร่องกล้า จังหวัดพิษณุโลก ขึ้นตามที่ชื้นแฉะและที่โล่งที่เป็นแผ่นหิน ระดับความสูง 1300-1500 เมตร

ใบเรียงสลับ ขอบใบหยักมน ช่อดอกที่มีออกเดี่ยว
(ภาพ: ภูหลวง เลย)

กลีบดอกกลีบปากรูปหัวใจ กลีบปีกปลายกลีบแฉกลึก
(ภาพ: ภูหลวง เลย)


เทียนแม่ฮ่องสอน
วันที่ 4 เมษายน 2551 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens hongsonensis T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก เกลี้ยง ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปไข่ ยาว 3-12 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบรูปลิ่ม แผ่นใบบาง เกลี้ยง ก้านใบยาว 2.5-7.5 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ เป็นคู่ ตามซอกใบ ก้านดอกยาว 1-2 ซม. กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 4 กลีบ กลีบคู่นอกรูปไข่เกือบกลม ยาวประมาณ 1 ซม. กลีบคู่ในขนาดเล็ก วประมาณ 0.1 ซม. กลีบปากเป็นถุง ยาวประมาณ 1.7 ซม. กว้างประมาณ 2 ซม. เดือยสั้น เป็นตะขอ โค้งงอ กลีบดอกกลีบกลางรูปไข่กลับ ยาวประมาณ 1.6 ซม. กว้างประมาณ 1.2 ซม. มีสันเป็นปีกที่โคนด้านนอก กลีบปีกเชื่อมติดกัน กลีบคู่นอกยาวประมาณ 2 ซม. เว้าตื้นๆ กลีบคู่ในเกือบกลม ขนาดเล็กกว่า แคปซูลยาวประมาณ 2 ซม. เกลี้ยง

เทียนแม่ฮ่องสอนเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะที่จังหวัดแม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่ (ฝาง) ขึ้นตามหินปูนที่โล่งในป่าเบญจพรรณ ระดับความสูง 400-600 เมตร

หมายเหตุ  ขอขอบคุณดร.ปิยะเกษตร สุขสถาน ที่แก้ไขชื่อจาก Impatiens namkatensis T. Shimizu (กลีบดอกกลีบปีกคู่นอกด้านในมีจุดสีแดงจำนวนมาก) ลักษณะทั่วไปคล้ายเทียนผาไทย Impatiens nalapoonii และเทียนนกแก้ว Impatiens psittacina Hook. f.

กลีบปีกกลีบคู่นอกเว้าตื้นๆ
(ภาพ: กันย์ จำนงค์ภักดี: บ้านน้ำกัด, แม่ฮ่องสอน)

กลีบเลี้ยงกลีบปากเป็นถุง เดือยสั้นๆ
(ภาพ: กันย์ จำนงค์ภักดี: บ้านน้ำกัด, แม่ฮ่องสอน)

ถิ่นที่อยู่บนเขาหินปูนในป่าเบญจพรรณ
(ภาพ: กันย์ จำนงค์ภักดี: บ้านน้ำกัด, แม่ฮ่องสอน)

เทียนรัศมี
วันที่ 2 กรกฎาคม 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens radiata Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 80 ซม. ลำต้นอวบน้ำ แตกกิ่งจำนวนมาก ใบเดี่ยวเรียงสลับ ใบรูปขอบขนานแกมรูปไข่หรือรูปใบหอก ยาว 6-14 ซม. ปลายใบเรียวแหลม โคนใบรูปลิ่ม แผ่นใบบาง เส้นแขนงใบ 7-9 เส้น ขอบใบจักมนลึก ค่อนข้างถี่ มีขนแข็งระหว่างจัก ก้านใบยาว 0.5-2.5 ซม. มีต่อม 2 ต่อมที่โคน ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบที่ปลายกิ่ง เรียงออกเป็นรัศมีเกือบเป็นวงรอบ ดอกจำนวนมาก ก้านช่อดอกสีเขียวอมสีม่วงดำ ยาวได้ประมาณ 20 ซม. ใบประดับรูปใบหอก ยาวได้ประมาณ 1 ซม. ปลายมีต่อม ก้านดอกสีคล้ายก้านช่อดอก เรียว ยาว 1-3 ซม. ใบประดับย่อยเหมือนใบประดับ ติดที่โคน กลีบเลี้ยงกลีบข้างมีขนาดเล็ก ปลายเป็นติ่ง กลีบปากเป็นถุง ยาว 0.6-0.7 ซม. เรียวยาว เดือยยาวได้ประมาณ 2 ซม. กลีบดอกกลีบปากรูปคุ่ม ปลายมีจยอย กลีบปีกแฉกลึก ยาว 1-1.4 ซม. กลีบคู่นอกรูปขอบขนาน ยาวประมาณ 1 ซม. กลีบคู่ในรูปไข่ เกือบกลม ขนาดเล็ก ยาวประมาณ 0.3 ซม. แคปซูล เกลี้ยง รูปแถบ ยาวประมาณ 2 ซม. เมล็ดรูปไข่กลับ เทียนรัศมีมีเขตการกระจายพันธุ์ที่ภูฏาน เนปาล อินเดีย จีนตอนใต้ และพม่า ในไทยพบที่ดอยอินทนนท์ จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้นในป่าดิบเขา ใต้ร่มเงาที่มีความชื้นสูง ระดับความสูง 2400-2500 เมตร ในต่างประเทศพบได้ถึง 3500 เมตร

ช่อดอกออกตามซอกใบที่ปลายกิ่ง เรียงออกเป็นรัศมีเกือบเป็นวงรอบ
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)

เดือยยาว กลีบเลี้ยงกลีบปากรูปคุ่ม
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)


ภาพลายเส้นสีน้ำเทียนสว่าง แสดงใบประดับบนข้อก้านดอก

เทียนสว่าง
วันที่ 5 มกราคม 2550 แก้ไขข้อมูล 27 เมษายน 2552

Impatiens cardiophylla Craib

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก ลำต้นอวบน้ำ สูงได้ถึง 60 ซม. ใบเดี่ยวเรียงสลับ แผ่นใบหนาอวบน้ำ ใบรูปไข่กว้าง ยาว 3-6 ซม. ปลายใบเรียวแหลม ฐานใบตัดหรือเว้าตื้นๆ ขอบใบจักซี่ฟันตื้นห่างๆ บางครั้งมีต่อม 1 คู่ ใกล้โคนใบด้านล่าง เส้นแขนงใบมี 5-6 คู่ ไม่ชัดเจน ก้านใบยาวได้ถึง 5 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ ตามซอกใบ ใบประดับรูปเส้นด้ายที่ข้อก้านดอก ยาวประมาณ 3 มม. ติดตรงประมาณกึ่งกลางก้านช่อหรือต่ำกว่า ก้านดอกยาว 2-5 ซม. กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ ฝ่อ 2 กลีบ กลีบรูปรี บาง สีขาว ยาวประมาณ 1 ซม. กลีบปากรูปปากแตร กว้างประมาณ 2 ซม. เดือยยาว 0.8-1 ซม. โค้งตอนปลาย กลีบดอกกลีบปากรูปหัวใจ กว้างประมาณ 3 ซม. ยาว 2.5 ซม. เป็นสันคล้ายปีกที่โคน กลีบปีกแฉกลึก ยาวประมาณ 2.5 ซม. กลีบคู่นอกใหญ่กว่ากลีบคู่ใน กลีบคู่ในรูปพัด แคปซูล เกลี้ยง ยาว 1.5-1.7 ซม. เมล็ดกลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.1 ซม. ผิวเป็นร่างแห มีขนบิดเวียน

เทียนสว่างเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคใต้ตอนบนแถบจังหวัดประจวบคีรีขันธ์และชุมพร ขึ้นตามเขาหินปูนเตี้ยๆ ใกล้ชายทะเล ระดับความสูงไม่เกิน 100 เมตร

กลีบปาก รูปหัวใจ กลีบปีกคู่นอกใหญ่กว่าคู่ใน มีปื้นสีเหลืองที่โคน
(ภาพ: บางเบิด, ชุมพร)

ดอกออกเดี่ยวๆ ตามซอกใบ กลีบเลี้ยงกลีบปากรูปปากแตร เดือยโค้งงอ
(ภาพ: บางเบิด, ชุมพร)


เทียนสันติสุข
วันที่ 31 สิงหาคม 2552

Impatiens santisukii T. Schmizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 30 ซม. ลำต้นเกลี้ยง แตกกิ่ง ปลายกิ่งมีขนสั้นนุ่มหนาแน่น ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ยาว 1.5-6 ซม. ปลายใบแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มหรือเรียวสอบ ขอบใบหยักมน มีขนต่อมตามหยักจรดก้านใบ มีต่อมใกล้โคนแผ่นใบ แผ่นใบมีขนยาวด้านบน เกลี้ยงด้านล่าง ก้านใบยาว 1-3 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นคู่ตามซอกใบ ดอกสีม่วง ก้านดอกยาว 0.5-2.5 ซม. มีขนหนาแน่น มีใบประดับขนาดเล็กติดที่โคนก้านใบ กลีบเลี้ยงกลีบข้าง 2 กลีบ ขนาดเล็ก ยาวได้ประมาณ 1 มม. มีขนสั้นนุ่ม กลีบปากเป็นถุง ด้านนอกมีขนหนาแน่น ปากกว้าง 5-6 มม. ลึกเท่าๆ ความกว้าง เดือยโค้งเล็กน้อย ยาว 1-1.5 ซม. กลีบดอกกลีบกลางรูปหัวใจ ยาว 0.8-1 ซม. เส้นกลางกลีบเป็นสันตอนปลายคล้ายเขา มีขนหนาแน่น กลีบปีกยาว 1-1.2 ซม. แฉกลึก มีปื้นสีขาวด้านใน กลีบคู่นอกยาวกว่ากลีบคู่ในเล็กน้อย แคปซูลเต่งตรงกลาง มีขนหนาแน่น ยาวประมาณ 1.5 ซม. เมล็ดรูปไข่ ยาวประมาณ 2 มม. มีตุ่มทั่วไป

เทียนสันติสุขเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคเหนือที่จังหวัดเชียงใหม่ (ดอยสุเทพ, แม่แตง) และแม่ฮ่องสอน (ปาย) ขึ้นตามป่าดิบเขา ระดับความสูง 1300-1600 เมตร

หมายเหตุ  มีลักษณะคล้ายกับเทียนดอย Impatiens violiflora Hook. f. แต่ขนาดกลีบเลี้ยงและกลีบดอกเล็กกว่า กลีบปีกคู่นอกยาวกว่าคู่ใน ไม่มีจุดสีเหลืองกลางปื้นขาว และสันปีกเป็นเขาที่ปลายกลีบกลางมีขนาดใหญ่กว่า ชื่อชนิดตั้งตามศ.ดร.ธวัชชัย สันติสุข ผู้เก็บเป็นครั้งแรก

ไม้ล้มลุก ลำต้น แตกกิ่ง ขึ้นใต้ร่มเงาในป่าดิบเขา
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: ดอยสุเทพ เชียงใหม่)

ใบมีขนหนาแน่นด้านบน กลีบกลางรูปหัวใจ กลีบปีกมีปื้นสีขาวด้านใน เดือยโค้งยาว แคปซูลมีขนหนาแน่น
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ: ดอยสุเทพ เชียงใหม่)


เทียนสิรินธร
วันที่ 4 มกราคม 2553

Impatiens sirindhorniae Triboun & Suksathan

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 50 ซม. แตกกอ ลำต้นมักห้อยลง อวบน้ำ เกลี้ยง มีนวล ใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับ ออกหนาแน่นตามปลายกิ่ง รูปรีหรือรูปไข่ ยาว 3-4 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบรูปลิ่มกว้าง กลม หรือคล้ายรูปหัวใจตื้นๆ ขอบใบจักห่างๆ ปลายจักเป็นติ่ง มีต่อมใกล้โคนเหนือก้านใบ แผ่นใบค่อนข้างหนา เส้นแขนงใบมี 3-6 เส้นในแต่ละข้าง เส้นแขนงใบย่อยไม่ชัดเจน ก้านใบยาว 2-7.5 ซม. ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นกระจุก 2 ดอก ตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ก้านดอกยาว 3-6.5 ซม. เกลี้ยง ใบประดับขนาดเล็กติดใกล้โคนก้านดอก กลีบเลี้ยงสีเขียวอ่อน กลีบข้าง 4 กลีบ คู่นอกรูปไข่ ยาว 6-7 มม. คู่ในขนาดเล็ก กลม ขนาดประมาณ 2 มม. กลีบปากเป็นถุงลึก โค้งเรียวยาว เว้าเป็นเดือย ยาวได้ประมาณ 6 ซม. กลีบดอกสีชมพูอมม่วงอ่อนๆ แผ่บานออก กลีบปากรูปไข่กลับกว้าง ยาวประมาณ 2 ซม. กว้างประมาณ 2.5 ซม. โคนมีเขาขนาดเล็ก 1 คู่ ขนาดประมาณ 2 มม. กลีบข้าง กลีบคู่นอกติดกัน แฉกลึกประมาณสองในสามส่วน คล้ายรูปหัวใจ ยาวประมาณ 2 ซม. กว้างประมาณ 2.5 ซม. กลีบคู่ในรูปไข่กลับ ยาวเท่าๆ กลีบคู่นอก แคปซูลเต่งตรงกลาง รูปขอบขนาน เกลี้ยง

เทียนสิรินธรเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคใต้ที่จังหวัดกระบี่ และสุราษฎร์ธานี ขึ้นตามหน้าผาที่เป็นหินปูน ระดับความสูง 20-150 เมตร

ชื่ออื่น   ชมพูสิริน (ทั่วไป)

ใบเรียงเวียนสลับ ค่อนข้างหนา เดือยเรียวโค้งยาว กลีบดอกแผ่แบนราบ
(ภาพ: ปรีชา การะเกตุ; เขาสก สุราษฎร์ธานี)



เทียนหมอคาร์
วันที่ 9 มกราคม 2550

Impatiens kerriae Craib

Balsaminaceae

ดูที่ เหยื่อเลียงผา

เทียนหินอ่อน
วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2553

Impatiens larsenii T. Shimizu

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูงได้ประมาณ 50 ซม. ลำต้นเกลี้ยง ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่หรือแกมรูปขอบขนาน ยาว 4.5-14 ซม. ปลายใบแหลมยาว โคนใบรูปลิ่มกว้าง ขอบใบจักฟันเลื่อย ปลายจักเป็นติ่ง มีต่อมใกล้โคนเหนือก้านใบ แผ่นใบค่อนข้างบาง เส้นแขนงใบมี 6-8 เส้นในแต่ละข้าง ก้านใบยาวได้ประมาณ 5 ซม. ดอกออกเดี่ยวๆ หรือเป็นกระจุก 2 ดอก ออกตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ก้านดอกยาว 3-4 ซม. เกลี้ยง ใบประดับขนาดเล็กติดใกล้โคนก้านดอก ยาวประมาณ 2 มม. กลีบเลี้ยงสีเขียวอ่อน กลีบข้าง 4 กลีบ คู่นอกรูปไข่กว้าง ยาวประมาณ 7 มม. คู่ในขนาดเล็ก รูปรี ยาวประมาณ 1 มม. กลีบปากเป็นถุงลึกประมาณ 0.8-1 ซม. ปลายคอดเป็นเดือยสั้นๆ โค้ง เดือยเต่ง กลีบดอกสีเหลือง มีจุดสีแดงด้านใน กลีบปากรูปไข่กลับกว้าง ยาวประมาณ 8-9 มม. กว้างประมาณ 6 มม. เส้นกลางกลีบเป็นสันที่โคน กลีบปีกติดกัน คู่นอกติดกันประมาณกึ่งหนึ่ง ยาวประมาณ 1.2 ซม. คู่ในยาวเท่าๆ คู่นอก มีก้านกลีบ แคปซูลเกลี้ยง

เทียนหินอ่อนเป็นพืชถิ่นเดียวของไทย พบเฉพาะทางภาคใต้ที่จังหวัดตรัง พังงา และสุราษฎร์ธานี ขึ้นตามเขาหินปูน ระดับความสูง 100-250 เมตร

ก้านดอกยาว กลีบเลี้ยงกลีบปากเป็นถุง เดือยเต่ง สั้นๆ (ภาพ: ธรรมรัตน์ พุทธไทย เขาสก สุราษฎร์ธานี)

โคนใบมีต่อม 1 คู่ ดอกออกเดี่ยวๆ สีเหลือง มีจุดสีแดงด้านใน
(ภาพ: ธรรมรัตน์ พุทธไทย เขาสก สุราษฎร์ธานี)


เทียนอินทนนท์
วันที่ 3 ตุลาคม 2554

Impatiens jurpia Hamilt. ex Hook. f.

Balsaminaceae

ไม้ล้มลุก สูง 0.6-1.2 ม. ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่ รูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ยาว 5-20 ซม. ปลายใบแหลมยาวหรือยาวคล้ายหาง โคนใบรูปลิ่ม มน หรือกลม ขอบใบจักมน มีต่อมคู่ใกล้โคนใบ แผ่นเกลี้ยงหรือมีขนประปรายทั้งสองด้าน ก้านใบยาว 2-6 ซม. ไม่มีต่อม ดอกออกเป็นช่อแบบช่อกระจะ ก้านช่อยาว 1-7 ซม. มี 4-8 ดอกในแต่ละช่อ ก้านดอกยาวได้ประมาณ 2 ซม. ใบประดับขนาดเล็ก ติดที่โคน ร่วงง่าย กลีบเลี้ยง 4 กลีบ สีเขียวหรืออมน้ำตาล มีแต้มจุดสีน้ำตาลกระจาย กลีบคู่นอกรูปไข่ ปลายแหลม เบี้ยว ยาว 2.5-7 มม. กลีบคู่ในขนาดเล็กมาก กลีบปากเป็นถุง ยาว 1.5-2.5 ซม. เดือยสั้น ม้วนงอ ยาวไม่เกิน 1 ซม. กลีบดอกสีเหลือง กลีบกลาง กลมๆ ยาว 1.6-1.8 ซม. สีเหลืองอมเขียว ด้านนอกเป็นสันชัดเจน กลีบปีกยาวประมาณ 3.5 ซม. คู่ในกลมๆ ขนาดประมาณ 1 ซม. หรือใหญ่กว่าเล็กน้อย กลีบคู่นอกรูปขอบขนาน ยาวได้ประมาณ 2 ซม. แคปซูลรูปกระบอง ยาวประมาณ 3 ซม. เกลี้ยง เมล็ดจำนวนมาก เทียนอินทนนท์มีเขตการกระจายพันธุ์ที่อินเดีย เนปาล ภูฐาน พม่าตอนบน และภาคเหนือของไทยที่ดอยอินทนนท์ จังหวัดเชียงใหม่ ขึ้นใต้ร่มเงาที่มีความชื้นสูงในป่าดิบเขา ระดับความสูง 1300-1700 เมตร

ช่อดอกแบบช่อกระจะ ก้านดอกยาว กลีบปากเป็นถุงเดือยสั้น ม้วนงอ
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)

กลีบกลางด้านนอกเป็นสันชัดเจน กลีบปีกนอกรูปขอบขนานยาวกว่ากลีบคู่ใน
(ภาพ: ดอยอินทนนท์ เชียงใหม่)




เอกสารอ้างอิง

Chen, Yilin, S. Akiyama & T. Shimizu. (2007). Balsaminaceae. In Flora of China. Vol. 12: 43-113.

Craib, W. G. (1928). Contributions to the flora of Siam. Additamentum XXV. Impatiens putii Craib. Kew Bulletin 1928: 235.

Shimizu, T. (2000). New species of the Thai Impatiens (Balsaminaceae) 2. Bull. Natn. Sci. Mus. Tokyo, Ser. B Vol. 26: 37-39.

Shimizu, T. (1991). New Species of the Thai Impateins (1). Joirnal of Japanese Botany Vol. 66 No. 3: 166-171

Shimizu, T. (1970). Contribution to the Flora of Southeast Asia. II. Impatiens of Thailand and Malaya. The Southeast Asian Studies Vol. 8: 187-217.

Shimizu, T. (1977). Some addition notes on Impatiens (Balsaminaceae) of Thailand. Acta Phytotax. Geobot. 28 (1-3): 31-34.

Suksathan, P. and P. Triboun. (2009). Ten new species of Impatiens (Balsaminaceae) from Thailand. Gardens’ Bulletin Singapore 61 (1): 159-184.

ความพึงพอการใช้งาน Web Site หน้าสารานุกรมพืช