สารานุกรมพืชในประเทศไทย (ฉบับย่อ)
(Concise Encyclopedia of Plants in Thailand)


หมวดตัวอักษร 


Index to botanical names


ค้นหาคำศัพท์
ค้นหาคำศัพท์   

หมามุ่ย

หมามุ่ย  สกุล
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna Adans.

Fabaceae

ไม้เถาล้มลุกหรือไม้เถาเนื้อแข็ง หูใบและหูใบย่อยร่วงเร็ว ใบประกอบมี 3 ใบย่อย เรียงเวียน ก้านใบประกอบยาว ใบย่อยโดยเฉพาะใบคู่ข้างมักเบี้ยว ช่อดอกส่วนมากแบบช่อกระจะ ออกตามซอกใบหรือกิ่ง มีใบประดับและใบประดับย่อย กลีบเลี้ยง 4-5 กลีบ กลีบคู่บนเชื่อมติดกันหรือแฉกตื้น ๆ กลีบล่างรูปสามเหลี่ยมไม่เท่ากัน ดอกรูปดอกถั่ว กลีบกลางขนาดเล็ก โคนมีติ่ง มีก้านกลีบสั้น ๆ กลีบคู่ล่างและกลีบปีกเรียวแคบ โคนมีติ่งและก้านกลีบสั้น ๆ กลีบคู่ล่างเชื่อมติดกันบางส่วนด้านล่าง ปลายงุ้ม เกสรเพศผู้ 10 อัน 9 อันเชื่อมติดกัน หนึ่งอันแยกจรดโคน อันยาว 5 อัน เรียงสลับกับอันสั้น อันยาวอับเรณูติดที่ฐาน อันสั้นติดไหวได้หรือติดด้านหลัง รังไข่มีช่องเดียว ก้านเกสรเพศเมียเรียวยาว ยอดเกสรขนาดเล็ก ผลผนังหนา ส่วนมากมีริ้วเป็นสันนูน มักมีขนแข็งทำให้ระคายเคือง ขอบผลมักเป็นสันคล้ายปีก เมล็ดมีขั้ว

สกุล Mucuna มีประมาณ 100 ชนิด ในไทยเป็นพืชพื้นเมือง 13 ชนิด และเป็นไม้ประดับ 1 ชนิด คือพวงโกเมน M. warburgii K. Schum. & Lauterb. ชื่อสกุลเป็นภาษาบราซิเลียนที่ใช้เรียกพืชในสกุลนี้ หลายชนิดมีสรรพคุณด้านสมุนไพร เมล็ดมีสาร dopamine (L-Dopa) สูง โดยเฉพาะหมามุ่ย M. pruriens (L.) DC.


หมามุ่ย
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna pruriens (L.) DC.

Fabaceae

ไม้เถา มีขนยาวสีน้ำตาลแดงตามกิ่ง ก้านใบ ก้านดอก และกลีบเลี้ยงด้านนอก ใบรูปรีหรือรูปไข่ ยาว 3-16 ซม. หูใบย่อยรูปเส้นด้าย ยาว 4-5 มม. ช่อดอกยาวได้ถึง 40 ซม. ก้านดอกยาว 2-6 มม. ใบประดับและใบประดับย่อยรูปใบหอกหรือรูปแถบ ยาว 6-9 มม. ร่วงเร็ว ช่วงโคนช่อไม่มีใบประดับ หลอดกลีบเลี้ยงยาว 0.5-1 ซม. กลีบคู่บนยาวกว่าคู่ข้าง ดอกส่วนมากสีม่วง กลีบกลางยาว 1.6-2.5 ซม. กลีบปีกยาว 2-4 ซม. กลีบคู่ล่างยาวกว่ากลีบปีกเล็กน้อย ฝักรูปขอบขนาน ยาว 5-9 ซม. ปลายโค้งงอ ผิวมีขนคล้ายไหมและขนคัน หรือขนยาวหนาแน่น มี 3-8 เมล็ด รูปรี ยาว 1-2 ซม.

พบที่อเมริกาเขตร้อน แอฟริกา มาดากัสการ์ และเอเชีย ในไทยพบทุกภาค ขึ้นตามชายป่า ที่โล่ง ความสูงถึงประมาณ 1100 เมตร แยกเป็น var. hirsuta (Wight & Arn.) Wilmot-Dear ส่วนต่าง ๆ มีขนยาวหนาแน่น ใบประดับและใบประดับย่อยกว้างกว่า และ var. utilis (Wall. ex Wight) Baker ex Burck มีขนยาวนุ่มแต่ไม่มีขนคัน ฝักรูปร่างบิดงอ มีสันคม ปลูกเป็นพืชอาหาร เป็นปุ๋ย และพืชคลุมดิน

ชื่อสามัญ  Itchy bean

ชื่ออื่น   กลออื้อแซ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน); บะเหยือง, หมาเหยือง (ภาคเหนือ); โพล่ยู (กะเหรี่ยง-กาญจนบุรี); หมามุ่ย (ภาคกลาง)

หมามุ่ย: ช่อดอกแบบช่อกระจะ ช่วงโคนช่อไม่มีใบประดับ ฝักรูปขอบขนานแคบ ๆ ปลายโค้งงอ ผิวมีขนคล้ายไหมและขนคันหนาแน่น (ภาพ: ไพศาลี นครสวรรค์ - มานพ ผู้พัฒน์)

หมามุ่ยใหญ่
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna monosperma DC. ex Wight

Fabaceae

ไม้เถา มีขนคันกระจายตามกิ่ง ก้านใบ ช่อดอก ใบย่อยรูปรีหรือรูปไข่ ยาว 7-15 ซม. ช่อดอกยาว 3-6 ซม. ดอกออกเป็นกระจุกตามก้านช่อ 2-5 กระจุก ก้านดอกยาว 0.6-1 ซม. ใบประดับรูปแถบ ยาว 1.5-3 ซม. กลีบเลี้ยงมีขนคันหนาแน่น หลอดกลีบกว้างประมาณ 1 ซม. ยาวประมาณ 7 มม. ปลายแยกเป็นแฉกกว้าง กลีบล่างยาวประมาณ 4.5 ซม. กลีบคู่ข้างยาวประมาณ 2 มม. ใบประดับย่อยรูปแถบ ยาว 1.5-3 ซม. ร่วงเร็ว ดอกสีม่วง มีขนที่โคนกลีบ กลีบกลางยาวประมาณ 2.5 ซม. กลีบปีกยาว 4-4.5 ซม. กลีบคู่ล่างยาวเท่า ๆ กลีบปีก ฝักแบน รูปรี ยาว 3.5-7.5 ซม. หนาได้ถึง 2 ซม. ขอบเว้าเป็นสันคล้ายปีกทั้งสองด้าน กว้างประมาณ 5 มม. มีริ้วเป็นสันเรียงไม่เป็นระเบียบตามขวาง 5-6 ริ้ว สูง 3-5 มม. มีขนคันแข็ง ยาว ส่วนมากมีเมล็ดเดียว สีน้ำตาลแดง รูปรี ยาวประมาณ 3 ซม.

พบที่ศรีลังกา อินเดีย และพม่า ในไทยพบเฉพาะทางภาคเหนือตอนล่างที่ตาก กำแพงเพชร ภาคตะวันตกเฉียงใต้ที่อุทัยธานี เพชรบุรี ประจวบคีรีขันธ์ และภาคใต้ที่กระบี่ ขึ้นตามชายป่าดิบแล้ง และป่าดิบชื้น ความสูงถึงประมาณ 300 เมตร

ชื่ออื่น   ตำแยใหญ่ (นครราชสีมา); มะบ้าลาย (เชียงใหม่); สะบ้าลิงลาย, หมามุ่ยใหญ่ (ภาคกลาง)

หมามุ่ยใหญ่: ดอกสีม่วง ออกเป็นกระจุกสั้น ๆ ขอบฝักเว้าเป็นสัน มีริ้วเป็นสันเรียงไม่เป็นระเบียบตามขวาง 5-6 ริ้ว (ภาพซ้ายล่างและภาพขวา: ประจวบคีรีขันธ์ - ราชันย์ ภู่มา)

หมามุ่ยช้าง
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna gigantea (Willd.) DC.

Fabaceae

ไม้เถา เกลี้ยงหรือมีขนกระจายตามกิ่ง ก้านใบ แผ่นใบ ช่อดอก ใบย่อยรูปรีหรือรูปไข่ ยาว 7-16 ซม. หูใบย่อยรูปแถบ ยาว 3-5 มม. ช่อดอกยาว 8-25 ซม. ดอกเรียงหนาแน่นคล้ายช่อซี่ร่มช่วงปลายช่อ แยกแขนงสั้น ๆ ก้านดอกยาวได้ถึง 2 ซม. ใบประดับรูปรีหรือรูปไข่แคบ ๆ ยาว 3-5 มม. ร่วงเร็ว ใบประดับย่อยรูปขอบขนานแกมรูปไข่ ยาว 0.6-1.8 ซม. ติดทน กลีบเลี้ยงมีขนละเอียดและขนคันกระจาย หลอดกลีบยาว 0.8-1 ซม. กว้าง 1-1.5 ซม. แฉกรูปสามเหลี่ยม ยาว 1-3 มม. ดอกสีขาว มีสีเขียวอมเหลืองหรือชมพูแซม กลีบกลางส่วนมากยาว 2.5-3 ซม. กลีบปีกยาว 2.8-4 ซม. กลีบคู่ล่างยาวเท่า ๆ กลีบปีก ฝักแบน รูปขอบขนาน เบี้ยว ยาว 7-18 ซม. หนาประมาณ 5 มม. ขอบเป็นสันคล้ายปีกทั้งสองด้าน กว้าง 0.5-1 ซม. ผิวมีขนและขนคันแข็งกระจาย ฝักแก่เกลี้ยง ผิวมีลายเส้นละเอียด มี 1-4 เมล็ด รูปรี ยาว 2-3 ซม.

พบที่อินเดีย ไห่หนาน ไต้หวัน พม่า ภูมิภาคอินโดจีนและมาเลเซีย ออสเตรเลีย และหมู่เกาะแปซิฟิก ในไทยส่วนมากพบทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ และภาคใต้ ขึ้นตามชายฝั่งทะเล ที่ลุ่มมีน้ำขัง และริมแม่น้ำ ความสูงระดับต่ำ ๆ แยกเป็นชนิดย่อย subsp. plurisemina Verdc. ผลเรียวแคบกว่า มี 5-6 เมล็ด พบเฉพาะที่ฟิลิปปินส์ และนิวกินี

ชื่อพ้อง  Dolichos giganteus Willd.

ชื่อสามัญ  Burny vine, Sea bean

ชื่ออื่น   กระเจี๊ยบ, สะบ้าลิงลาย, หมามุ่ย, หมามุ่ยช้าง (Central)

หมามุ่ยช้าง: ดอกเรียงหนาแน่นคล้ายช่อซี่ร่มช่วงปลายช่อ ฝักแบนหนา รูปขอบขนาน หนาประมาณ 5 มม. ขอบเป็นสันคล้ายปีกทั้งสองด้าน มีขนสีน้ำตาลหนาแน่นและขนคันแข็งกระจาย (ภาพ: ขนอม นครศรีธรรมราช - ราชันย์ ภู่มา)

หมามุ่ยลาย
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna stenoplax Wilmot-Dear

Fabaceae

ไม้เถา มีขนกระจายตามกิ่ง กิ่งแก่มีช่องอากาศ ใบย่อยรูปรี ยาว 9-11 ซม. ช่อดอกยาว 2-7 ซม. ก้านดอกยาว 1.5-2 ซม. ใบประดับย่อยรูปไข่ ยาวประมาณ 1.2 ซม. ติดทน กลีบเลี้ยงกว้างประมาณ 1.4 ซม. ยาวประมาณ 8 มม. มีขนคันหนาแน่น กลีบล่างรูปใบหอก ยาว 7-8 มม. กลีบคู่ข้างรูปขอบขนาน ยาว 4-5 มม. ดอกสีม่วง กลีบกลางยาวประมาณ 3 ซม. กลีบปีกยาวประมาณ 4.5 ซม. กลีบคู่ล่างยาวเท่า ๆ กลีบปีก ฝักแบน รูปรีหรือรูปขอบขนาน ยาว 5-9 ซม. หนาประมาณ 1 ซม. มี 2 เมล็ด ขอบเว้าเป็นสันคล้ายปีกทั้งสองด้าน กว้าง 3-4 มม. มีริ้วเป็นสันไม่เป็นระเบียบตามขวาง 12-15 ริ้ว เรียงจรดกันประมาณกึ่งกลางฝัก มีขนคันแข็ง เมล็ดสีดำ รูปรี ยาว 2-2.4 ซม.

พบที่คาบสมุทรมลายู และภาคใต้ของไทยที่ตรัง ยะลา สตูล ขึ้นตามชายป่าดิบชื้น ความสูงประมาณ 150 เมตร

หมามุ่ยลาย: ฝักแบน หนา ขอบเว้าเป็นสันคล้ายปีกทั้งสองด้าน มีริ้วเป็นสันไม่เป็นระเบียบตามขวาง 12-15 ริ้ว เรียงจรดกันประมาณกึ่งกลางฝัก (ภาพซ้ายบน: ยะลา - ราชันย์ ภู่มา)

หมามุ่ย
วันที่ 30 พฤศจิกายน 2560

Mucuna gigantea (Willd.) DC.

Fabaceae

ดูที่ หมามุ่ยช้าง



เอกสารอ้างอิง

Sa, R. and C.M. Wilmot-Dear. (2010). Fabaceae (Mucuna). In Flora of China Vol. 10: 207, 213, 217.

Wilmot-Dear, C.M. (2008). Mucuna Adans. (Leguminosae) in Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany) 36: 114-139.

Wilmot-Dear, C.M. (1992). A revision of Mucuna (Leguminosae: Phaseoleae) in Thailand, Indochina and the Malay Peninsula. Kew Bulletin 47(2): 203-245.


ความพึงพอการใช้งาน Web Site หน้าสารานุกรมพืช