วงศ์ตีนเป็ด

APOCYNACEAE

        พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้มีทั้งไม้ต้น  ไม้พุ่ม ไม้เถาเลื้อย  และพืชล้มลุก  ทุกส่วนของลำต้นเมื่อมีบาดแผลมียางสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมไหลออกมาก   ใบ  เดี่ยว  ออกตรงข้ามกันเป็นคู่  หรือเรียงเป็นวงรอบกิ่ง  วงละ  3-10 ใบ    ดอก  เดี่ยว  หรือออกเป็นช่อสั้น บานกระจะ  กลีบรองดอกโดยมากมี  5  กลีบ  โคนกลีบเชื่อมติดกัน  กลีบดอกมักเชื่อมติดกันเป็นหลอด  หรือเป็นรูปแตร    ตอนปลายแยกเป็น  5  กลีบ  เกสรเพศผู้  5  อัน  ก้านชูอับละอองเกสรติดอยู่บนผนังภายในหลอดของกลีบดอก  ปลายของอับละอองเกสรมักเชื่อมติด  หรือชิดกันเป็นรูปเจดีย์  รังไข่  2  หน่วย    หน่วยละ  1  ช่อง  ผล  มักมีลักษณะคล้ายฝักและมักออกคู่  มีน้อยที่เป็นผลชนิดสด  เมล็ด  ส่วนใหญ่มีขนสีขาวหรือมีปีก  ทำให้กระจายไปได้ในระยะไกล

        พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้มีประมาณ  180   สกุล  1,500  ชนิด  กระจายพันธุ์ในประเทศไทย  42  สกุล  150  ชนิด  ในบริเวณป่าพรุ  และตามขอบพรุ  มีไม้ยืนต้นเพียง  2   สกุล  คือ  สกุลตีนเป็ดทะเล  (Cerbera และสกุลตีนเป็ด  (Alstonia)  

รูปวิธานจำแนกสกุล

1.   ใบเรียงสลับเป็นกลุ่ม

สกุลตีนเป็ดทะเล    Cerbera

1. ใบเรียงตรงข้ามกันคล้ายกงล้อ

 สกุลตีนเป็ด    Alstonia

 

สกุลตีนเป็ด

Alstonia  R. Br.

        พันธุ์ไม้สกุลนี้เป็นไม้ต้น  กิ่งมักออกเป็นวงโดยรอบ  และมักตั้งฉากกับลำต้น  ใบ  เดี่ยว  ออกตรงข้ามกันเป็นวงรอบกิ่งวงละ  3-8  ใบ  เส้นแขนงใบมีมาก    และเรียงขนานกัน   ดอก  เล็กสีขาว  ออกเป็นช่อสั้น บานกระจะตามง่ามใบใกล้ยอด  หรือตามปลายกิ่ง  กลีบรองดอกเล็ก  โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย  กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดเล็ก สั้น ตอนปลายแยกออกเป็น  5  กลีบ  ผล  มีลักษณะคล้ายฝัก  รูปทรงกระบอก   ยาว  เรียว  และออกเป็นคู่  เมื่อแห้งแตกให้เมล็ดปลิวออกมา  มีเมล็ดมาก  เมล็ด  รูปขอบขนานแคบ มีขนเป็นกระจุกที่ปลายทั้งสองด้าน

        พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ  36  ชนิด  พบในป่าพรุและบริเวณใกล้เคียง  4  ชนิด

 

รูปวิธานจำแนกชนิด

1.   แผ่นใบหนา  เรียวยาว  รูปหอก  หรือรูปขอบขนาน  ปลายใบมักเรียวแหลม  เส้นแขนงใบตรง  ตั้งได้ฉากกับเส้นกลางใบ  พบตามขอบพรุ  และตามลำธารในป่าดงดิบชื้นทั่วไป

2. ลำต้นสีเทาถึงสีน้ำตาลเทา  เปลือกชั้นในสีเหลือง   เส้นแขนงใบไม่ปรากฏเด่นชัดทางด้านหลังใบ  แต่ละเส้นเรียงถี่กระชั้น  ห่างกัน  2-2.5  มิลลิเมตร  โดยเฉลี่ย  เส้นแขนงใบย่อยไม่เด่นชัด  ทางด้านหลังใบแห้ง

ตีนเป็ดขาว  A. angustiloba 

2.   ลำต้นสีน้ำตาลคล้ำ  เปลือกชั้นในสีน้ำตาลประด้วยสีเหลือง  เส้นแขนงใบหนานูนเด่นที่สองด้านของแผ่นใบ  แต่ละเส้นห่างกันประมาณ  3-4  มิลลิเมตร  เส้นแขนงใบย่อยยึดโยงกันเป็นรูปตาข่ายเด่นชัดทางด้านหลังใบแห้ง

ตีนเป็ดดำ   A. scholaris

1.   แผ่นใบบาง  รูปรี  หรือรูปไข่กลับ  ปลายใบทู่  มน  กลม  หรือหยักเว้า  เส้นแขนงใบโค้งตามเส้นขอบใบ  และทำมุมแหลมกับเส้นกลางใบ  พบเฉพาะในป่าพรุและในพื้นที่น้ำท่วมขังทางภาคใต้

3.   ไม้ต้นขนาดใหญ่  สูง  40-50  เมตร  แผ่นใบรูปรีหรือแกมรูปขอบขนาน  ส่วนกว้างสุดของแผ่นใบอยู่ประมาณกึ่งกลางใบ  ปลายใบทู่  หรือเป็นติ่งแหลม    เมื่อแห้งสีเขียวถึงคล้ำ

ตีนเป็ดพรุ  A. pneumatophora

3.  ไม้ต้นขนาดเล็ก  สูง  10-15  เมตร  แผ่นใบมีลักษณะเป็นรูปไข่กลับ  หรือรูปไข่กลับแกมรูปขอบขนานมีลักษณะคล้ายช้อนสั้น ๆ  ส่วนกว้างสุดของแผ่นใบค่อนไปทางปลายใบ  ปลายใบมนกลม  หรือหยักเว้า  เมื่อแห้งจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอ่อน

กระบุย  A. spathulata

สกุลตีนเป็ดทะเล

Cerbera  Linn.           

     พันธุ์ไม้สุกลนี้เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก  ใบ  เดี่ยว  เวียนสลับรอบกิ่ง  ดอก  ออกบนช่อแยกแขนงสั้น ๆ  กลีบรองดอก 5 กลีบ  โคนกลีบเชื่อมติดกัน  กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูปแตร  ปลายแยกเป็น 5 กลีบ  เกสรเพศผู้  5  อัน  อยู่ภายในหลอดของกลีบ  ดอก  ผล  ชนิดสด  มี 1  เมล็ด  เมล็ด  มีเปลือกแข็ง

     พันธุ์ไม้ในสกุลนี้มีประมาณ  6  ชนิด  พบบริเวณชายขอบพรุ  และบริเวณที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของน้ำกร่อย  1  ชนิด  คือ  ตีนเป็นทะเล ( C.  odollum)