หน้าแรก        
 
ข้อมูลศูนย์วิจัย
บริการวิชาการ
ห้องเรียนธรรมชาติ
กิจกรรม
ถาม-ตอบ

New Document


ผีเสื้อเลอะเทอะป่าไผ่
หนอนไหม.คนกินอาจถึงตาย
หนอนบุกแพร่
แตนเบียนสาว ศัตรูตัวฉกาจของ แมลงวันผลไม้
หนอนตะกู
กับดักกาวเหนียว
ผีเสื้อรูปหน้าคน
แมงมุมชักใยคลุมต้นไม้
แมลงหน้าเปาบุ้นจิ้น
ด้วงชนิดใหม่ของโลก
แมลงหน้าเปาบุ้นจิ้น
หวั่นไข้เลือดออก-ชิคุนกุนยาระบาด!!!
ร่วมใจเพิ่มประชากรแมลงทับคืนสู่ป่า
d ทำไมแมลงสาบถึงหงายท้องตาย?

 

เมนูหลัก > บริการวิชาการ > บทบาทของ แมลงต่อระบบนิเวศ > แมลงศัตรูธรรมชาติ

 

 

แมลงศัตรูธรรมชาติ ( Natural enemies)
             แมลงศัตรูธรรมชาติ หมายถึง แมลงที่เป็นประโยชน์และมีบทบาทในการควบคุมแมลงศัตรูพืช (Insect pest) โดยชีววิธีและเป็นปัจจัยทางชีวภาพ (Biotic factor) ที่ช่วยควบคุมปริมาณของแมลงศัตรูพืชให้อยู่ในสภาพสมดุลตามธรรมชาติ (Natural balance) ซึ่งแมลงศัตรูธรรมชาติในที่นี้ หมายถึงแมลงห้ำ (Predator) และแมลงเบียน (Parasite) 

แมลงตัวหํ้าและแมลงตัวเบียน
        แม้ว่าแมลงจะมีการสืบพันธุ์ที่มีประสิทธิภาพสูงมาก สามารถแพร่พันธุ์เพิ่มปริมาณได้อย่างรวด เร็ว แต่แมลงก็มีศัตรูธรรมชาติมากมายที่คอยควบคุมประชากรของแมลงให้อยู่ในสมดุล ศัตรูธรรมชาติ ของแมลงได้แก่ ภัยพิบัติทางธรรมชาติ เช่น สภาพแวดล้อมต่างๆ ที่เปลี่ยนแปลงไป เป็นอันตรายต่อ แมลง และอีกอย่างที่สำคัญก็คือแมลงด้วยกันเอง แมลงหลายชนิดที่กินหรืออาศัยอยู่ภายในหรือภายนอกตัวของแมลงชนิดอื่น แมลงเหล่านี้ เรียกว่า ตัวหํ้าและตัวเบียน ซึ่งปกติแล้วจะมีอยู่จำนวนมากพอที่จะควบคุมจำนวนประชากรของแมลงชนิดหนึ่ง ๆ ให้อยู่ในสมดุล คือไม่ทำให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจ แต่ปัจจุบันมนุษย์ได้ทำลายแมลงที่เป็นประโยชน์ไปมาก ทั้งทางตรง และทางอ้อม คือ ไปรบกวน เปลี่ยนแปลงสภาพถิ่นที่อยู่ ซึ่งส่งผลกระทบต่อวงจรชีวิตของแมลง จนทำให้ แมลงตัวหํ้า และตัวเบียน ลดน้อยลงเรื่อย ๆ จนมีปริมาณไม่เพียงพอที่จะกำจัดแมลงศัตรูพืช
       ปัจจุบันได้มีการช่วยเพิ่มปริมาณแมลงตัวหํ้าและตัวเบียน เช่น การเพาะเลี้ยงแมลงเหล่านี้แล้ว
นำ ไปปลดปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ เรียกวิธีการนี้ว่า การป้องกันกำจัดแมลงแบบชีววิธี (Biological Control)
ซึ่งเป็นวิธีการที่ดีที่สุด เพราะไม่เป็นอันตรายต่อผู้ใช้และสภาพแวดล้อมต่างๆ

แมลงตัวหํ้า (Predators) หมายถึง แมลงที่ทั้งระยะตัวอ่อนและตัวเต็มวัยกินแมลงที่เป็นเหยื่อ
(Prey) ชนิดเดียวกันเป็นอาหาร แมลงตัวหํ้าจะมีลักษณะที่สำคัญต่างจากแมลงตัวเบียน คือ

  • ส่วนมากมีขนาดใหญ่และแข็งแรงกว่าเหยื่อที่ใช้เป็นอาหาร
  • มักจะกินเหยื่อโดยการกัดกินตัวเหยื่อตายทันที
  • ตัวหํ้าหนึ่งตัวจะกินเหยื่อมากกว่า 1 ตัวในแต่ละมื้ออาหาร ดังนั้นจึงกินเหยื่อได้หลายตัว
    ตลอดช่วงชีวิตการเจริญเติบโตของมัน
  • ตัวหํ้าจะอาศัยอยู่คนละที่กับแมลงที่เป็นเหยื่อ และออกหาอาหารในที่ต่างๆ กันในแต่ละ
    มื้อ

แมลงตัวหํ้าแบ่งเป็น 2 พวกใหญ่ๆ คือ

  1. พวกที่มีความว่องไว กระตือรือร้นในการออกหาเหยื่อ พวกนี้มักจะมีอวัยวะที่ตัดแปลงไปเพื่อช่วย ในการจับเหยื่อ เช่น มีขาขื่นยาวสำหรับจับเหยื่อ เช่น ตั๊กแตนตำข้าว บ้างก็มีตาใหญ่เพื่อเพิ่มความสามารถในการมองเห็นเหยื่อได้ชัดเจน เช่น แมลงปอ เป็นต้น
  2. พวกที่กินเหยื่ออยู่กับที่ เช่น ด้วงเต่าลายกินเพลี้ยอ่อนซึ่งไม่มีอวัยวะดัดแปลงพิเศษแต่อย่างใด      แมลงตัวหํ้าที่มีปากแบบกัดกินจะกัดเหยื่อเป็นชิ้นๆ แล้วเคี้ยวกินเป็นอาหารเช่น ตั๊กแตนตำข้าว แมลงปอ เป็นต้น ส่วนตัวหํ้าที่มีปากแบบแทงดูดจะแทงปากเข้าไปดูดกินของเหลวต่าง ๆ ในตัวแมลงจนแห้งเหลือแต่ซากแล้วทิ้งไป เช่น มวนเพชฌฆาต แมลงบางชนิดเป็นแมลงตัวหํ้าทั้งในระยะที่เป็นตัวอ่อนและตัวเต็มวัย เช่นแมลงปอ ด้วงดิน แต่แมลงบางชนิดเป็นตัวตัวหํ้าเฉพาะตอนที่เป็นตัวอ่อน เมื่อเป็นตัวเต็มวัยจะกินนํ้าหวานหรือเกสรดอกไม้แทน เช่น แมลงวันดอกไม้ และบางชนิดก็เป็นแมลงตัวหํ้าในช่วงที่เป็นตัวเต็มวัย ในขณะที่เป็นตัวอ่อนจะกินซากสัตว์เป็นอาหาร เช่น แมลงวันหัวบุบ เป็นต้น
           อย่างไรก็ตามได้มีการนำ แมลงตัวหํ้ามาใช้กำจัดแมลงศัตรูทางการเกษตรจนประสบผลสำเร็จมาแล้วหลายตัวอย่าง ในต่างประเทศได้ใช้ด้วงเต่าลาย ทำลายเพลี้ยแป้งในสวนส้ม ใช้แมลงช้างปีกใส
           ในสวนเพื่อช่วยกำ จัดเพลี้ยอ่อนและมด เป็นต้น จนกระทั่งมีการเพาะเลี้ยงแมลงเหล่านี้จำนวนมากเพื่อใช้ประโยชน์ในทางการค้า

    แมลงตัวเบียน (Parasites) หมายถึง แมลงที่พัฒนาการเจริญเติบโตระยะไข่ ระยะตัวหนอน ในแมลงอาศัย (Host) 1 ตัว และอาจจะเข้าดักแด้ภายในหรือภายนอกแมลงอาศัย ตัวเต็มวัยกินน้ำหวานจากดอกไม้เป็นอาหารแมลงตัวเบียนมีลักษณะที่แตกต่างจากแมลงตัวหํ้า คือ

    • อาศัยกินอยู่ภายนอกหรือภายในตัวเหยื่อตลอดวงจรชีวิต หรืออย่างน้อยก็ระยะหนึ่งของวงจรชีวิต
    • ตัวเบียนจะมีขนาดเล็กกว่าเหยื่อมาก ส่วนใหญ่เหยื่อหนึ่งตัวจะมีตัวเบียนอาศัยอยู่มากกว่า 1 ตัว
    • ตัวเบียนจะค่อยๆ ดูดกินอาหารจากเหยื่ออย่างช้าๆ และทำให้เหยื่อตาย เมื่อตัวเบียนเจริญเติบโตเต็มที่แล้ว

          แมลงตัวเบียนเมื่อเบียนแมลงด้วยกันเอง จะแตกต่างจากแมลงตัวเบียนที่เบียนสัตว์ชนิดอื่น คือทำให้แมลงที่เป็นเหยื่อตายในที่สุด แต่แมลงตัวเบียนสัตว์ชนิดอื่น เช่น หมัด ไรไก่ หรือ เหา จะแค่ดูดเลือดและแร่ธาตุ
           อาหาร มีผลเสียต่อร่างกาย ก่อให้เกิดอันตรายบ้างแต่ไม่ถึงกับตาย ความสัมพันธ์ระหว่างแมลงตัวเบียนและแมลงศัตรูพืชนั้น ค่อนข้างเฉพาะเจาะจง บางชนิดจะทำลายแมลงเพียงชนิดเดียวเท่านั้น โดยเฉพาะแมลงในกลุ่มพวกต่อ แตน และแมลงวัน ซึ่งบางชนิดทำลายไข่ของเหยื่อ บางชนิดทำลายตัวอ่อนหรือดักแด้ โดยปกติจะไม่ทำลายตัวเต็มวัยของแมลง แมลงส่วนมากเป็นตัวเบียนตอนเป็นตัวอ่อน เมื่อเป็นตัวเต็มวัยจะหากินเป็นอิสระ ตัวเบียนบางชนิดอาศัยในตัวแมลงและเจริญเติบโตโดยใช้นํ้าเลี้ยงในตัวแมลงเป็นอาหาร แต่บางชนิดก็อาศัยอยู่ภายนอกและทำลายผิวหนังของเหยื่อเพื่อดูดกินนํ้าเลี้ยงจากภายใน
           วงจรชีวิตของแมลงตัวเบียนเริ่มต้นจากตัวเบียนมาวางไข่ โดยใช้อวัยวะวางไข่ (Ovipositor) แทงเข้าไปวางไข่ในตัวเหยื่อ หรือบนตัวเหยื่อ ส่วนมากจะวางไข่หลายฟอง แล้วจึงหาเหยื่อตัวใหม่เพื่อวางไข่ต่อไป โดยไม่ได้ดูแลตัวอ่อนที่จะฟักออกมา ตัวเบียนบางตัวจะปล่อยสารพิษออกมาก่อนเพื่อจะให้เหยื่อเป็นอัมพาต จะได้วางไข่ได้ ง่ายขึ้น และนำเหยื่อที่มันวางไข่แล้วมาไว้ในรังเพื่อให้แน่ใจว่าตัวอ่อนที่ฟักออกมาจะมีทั้งอาหารและที่อยู่อาศัย ปลอดภัยจากศัตรู ตัวอ่อนของแมลงตัวเบียนเมื่อฟักออกจากไข่แล้วจะกินอาหารจากตัวเหยื่อ โดยเหยื่อก็จะยังคงมีชีวิตต่อไปเรื่อยๆ พร้อมกับตัวเบียนก็เจริญเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อแมลงตัวเบียนเติบโตจนเริ่มจะเข้าดักแด้แล้ว เหยื่อก็จะตายเหลือเพียงเปลือกผนังลำตันเท่านั้น จากนั้นตัวเบียนก็จะเจริญเป็นตัวเต็มวัย ซึ่งมีชีวิตอยู่เป็นอิสระกินนํ้าหวานดอกไม้เป็นอาหาร ธรรมชาติมีแมลงตัวเบียนหลายชนิดช่วยกำจัดแมลงศัตรูพืชอยู่แล้ว แต่มนุษย์สามารถช่วยเพิ่ม ปริมาณให้มากยิ่งขึ้น โดยมีการผลิตแตนเบียนหลายชนิด แล้วนำไข่ไปปล่อยในแปลงปลูกพืช เช่น แตนเบียนฝอยไตรโคแกรมม่า (Trichogramma) ซึ่งเป็นแตนเบียนไข่ของหนอนผีเสื้อหลายชนิด ในประเทศไทยได้มีการผลิตแตนเบียนไข่ของหนอนผีเสื้อข้าวสาร แล้วนำไปปล่อยในแปลงอ้อย เพื่อใช้ กำจัดหนอนกออ้อย นอกจากนี้ยังมีการนำแตนเบียนจากที่หนึ่งไปปราบแมลงซึ่งกำลังระบาดอีก ที่หนึ่ง ทั้งยังมีการแลกเปลี่ยนซื้อขายและจำหน่ายแตนเบียนที่เป็นประโยชน์ทางการเกษตรหลายชนิด ด้วย

       ในจำนวนแมลงทั้งหมดนี้ แมลงที่มีพฤติกรรมเป็นตัวห้ำ มีประมาณ 87 วงศ์ (Family) ใน 5 อันดับ (Order) ส่วนแมลงที่มีพฤติกรรมเป็นตัวเบียนมีประมาณ 167 วงศ์ ใน 14 อันดับ (นุชรีย์, 2550) ซึ่งสามารถจำแนกออกตามความสำคัญได้ดังนี้

  1. Order Odonota: แมลงปอ แมลงปอทุกชนิดเป็นแมลงห้ำ โดยจะมีพฤติกรรมการห้ำ ทั้งระยะตัวอ่อนและตัวเต็มวัย ตัวอ่อน อาศัยอยู่ในน้ำ จับสัตว์น้ำเล็ก ๆ เป็นอาหาร ส่วนตัวเต็มวัยอาศัยอยู่บนบก จับเหยื่อขณะที่กำลังบินอยู่เป็นอาหาร เหยื่อที่กิน ได้แก่ ยุง แมลงวัน ผีเสื้อ ต่อ แตน เป็นต้น
  2. Oder Neuroptera: แมลงช้าง แมลงในอันดับนี้จะมีพฤติกรรมการเป็นแมลงห้ำ ทั้งระยะตัวอ่อนและตัวเต็มวัย ระยะตัวหนอน ชอบอาศัยตามพื้นราบ ขุดหลุมดักจับแมลงที่ตกลงไปในหลุมเป็นอาหาร ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยกินเหยื่อชนิดเดียวกัน เช่น เพลี้ยอ่อน เพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอย แมลงหวี่ขาว และแมลงขนาดเล็กอื่น ๆ ชนิดที่มีความสำคัญ คือ แมลงช้างปีกใส (Lacewing) ในวงศ์ Chrysopidae
  3. Oder Coleoptera: ด้วง ด้วงเป็นแมลงที่มีปริมาณมากที่สุดในจำนวนแมลงทั้งหมด มีทั้งที่เป็นศัตรูพืช และศัตรูธรรมชาติ มี หลายชนิดที่เป็นแมลงห้ำที่สำคัญในแปลงปลูกพืช คือ วงศ์ Cicindellidae: ด้วงเสือ ทั้งระยะตัวหนอนและตัวเต็มวัยมีอุปนิสัยเป็นแมลงห้ำ ระยะตัว หนอนจะขุดรูอยู่ตามดิน และหลบอยู่ภายใน เพื่อคอยดักจับแมลงและสัตว์เล็ก ๆ ที่เดินผ่านมาเป็นอาหาร
  4. วงศ์ Carabidae: ด้วงดิน เป็นแมลงห้ำทั้งระยะตัวหนอนและตัวเต็มวัย ชอบอาศัยอยู่ตามผิวดิน เคลื่อนไหวเร็ว จับแมลงและสัตว์เล็ก ๆ เป็นอาหาร ออกล่าเหยื่อในเวลากลางคืน
  5. วงศ์ Coccinellidae: ด้วงเต่าลาย เป็นแมลงตัวห้ำที่มีความสำคัญมากในงานด้านกรควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธี และยังมีความสำคัญในการควบคุมศัตรูพืชในแปลงปลูก ช่วยลดปริมาณของพลี้ยอ่อน เพลี้ยหอย และเพลี้ยแป้ง
  6. วงศ์ Dytisidae: ด้วงดิ่ง เป็นแมลงที่อาศัยอยู่ในน้ำทั้งระยะตัวอ่อน และตัวเต็มวัย จับแมลงและสัตว์เล็ก ๆ ในน้ำกินเป็นอาหาร
  7. วงศ์ Staphylinida: ด้วงก้นกระดก มีประโยชน์ในทางการควบคุมการระบาดของแมลงศัตรูพืช โดยด้วงก้นกระดกจะช่วยกำจัดไข่หนอนผีเสื้อ ทำลายไข่และหนอนของแมลงวัน
  8. Oder Hemiptera: มวน แมลงกลุ่มนี้มีทั้งที่เป็นแมลงศัตรูพืช และศัตรูธรรมชาติ แมลงที่มีพฤติกรรม

     เป็นแมลงห้ำในกลุ่มนี้ สามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม ดังนี้

    • แมลงห้ำที่อาศัยในน้ำ แมลงห้ำในกลุ่มนี้กินแมลงและสัตว์เล็ก ๆ ในน้ำเป็นอาหาร ได้แก่ แมลงในวงศ์ Corixidae (มวนกรรเชียง), Notonectidae (มวนวน), Belostomatidae (แมลงดานา), Gerridae (มวนจิงโจ้น้ำ)
    • แมลงห้ำในแปลงปลูกพืช แมลงห้ำในกลุ่มนี้ที่พบเสมอในแปลงปลูกพืช คือ แมลงในวงศ์ Pentatomide (มวนพิฆาต), วงศ์ Redueviidae (มวนเพชฌฆาต) แมลงห้ำที่สำคัญของหนอนผีเสื้อและแมลงทั่วไป คือ Geocoris (มวนตาโต), วงศ์ Anthocoridae (มวนดอกไม้) เป็นแมลงห้ำของเพลี้ยชนิดต่าง ๆ
  9. Oder Hymenoptera: ผึ้ง ต่อ แตน มด แมลงในกลุ่มนี้เกือบทั้งหมดมีพฤติกรรมเป็นแมลงศัตรู ธรรมชาติที่สำคัญทางด้าน Biological Control มีลักษณะเด่นที่สำคัญ คือ มีอวัยวะวาง (Ovipositor) สำหรับวางไข่ใส่แมลงอาศัย บางชนิดอวัยวะวางไข่สามารถปล่อยสารเข้าไปยังแมลงอาศัย ทำให้เหยื่อเกิดอาการชา ไม่เคลื่อนไหว ทำให้สะดวกต่อการนำไปเป็นอาหาร แมลงในกลุ่มนี้ที่สำคัญ คือ
    วงศ์ Ichneumonidae: ต่อเบียน เป็นตัวเบียนที่สำคัญของ หนอนผีเสื้อ หนอนแมลงวัน หนอนด้วง และด้วงตัวเต็มวัย
    วงศ์ Braconidae: แตนเบียน เป็นตัวเบียนที่สำคัญของ หนอนผีเสื้อ หนอนแมลงวัน หนอนด้วง และด้วงตัวเต็มวัย เช่นเดียวกันกับต่อเบียน
    วงศ์ Encyritidae และ Aphelinidae ตัวเบียนของแมลงในกลุ่ม Homoptera (เพลี้ย)
    วงศ์ Trichogrammatidae, Mymaridae และ Scelionidae เป็นตัวเบียนเฉพาะไข่แมลง
    วงศ์ Formicidae: มด เป็นแมลงห้ำที่มีบทบาทสำคัญมากในงานด้าน Biological Contr
  10. Order Diptera: แมลงวัน ยุง แมลงในกลุ่มนี้มีทั้งที่เป็นศัตรูพืชและศัตรูธรรมชาติ ที่พบเสมอในแปลงปลูกพืช คือ วงศ์ Tachinidae (แมลงวันก้นขน) แมลงในวงศ์นี้มีความสำคัญมาก และนำในใช้ประโยชน์ในงานด้านการควบคุมแมลงโดยชีววิธีมากกว่าแมลงวงศ์อื่น ๆ ในอันดับ Diptera มีความสำคัญในการควบคุมหนอนผีเสื้อ ตัวเต็มวัยของด้วงในวงศ์ Scarabaeidae (ด้วงแรด, ด้วงกว่าง), Chysomelidae (ด้วงเต่าทอง, ด้วงหมัดกระโดด) และ Carabidae (ด้วงดิน) ระยะตัวหนอนเป็นแมลงเบียน ตัวเต็มวัยกินน้ำหวานเป็นอาหาร (Free Living)
    วงศ์ Bombyliidae (แมลงวันผึ้ง) เป็นแมลงเบียนที่อันตรายต่อแมลงที่มีประโยชน์ ในอันดับ Hymenoptera ในวงศ์ Vespidae (ต่อรัง, ต่อหลวง), Sphecidae (ต่อหมาร่า), Apidae (ผึ้ง) และอันดับ Coleoptera วงศ์ Meloidea (ด้วงน้ำมัน)
    แมลงในวงศ์อื่น ๆ ที่มีอุปนิสัยเป็นแมลงเบียน คือ วงศ์ Cyrtidae, Pipunoulidae, Conopidae สำหรับแมลงที่มีอุปนิสัยเป็นแมลงห้ำ คือ วงศ์ Tabanidae (เหลือบ), Asilidae (แมลงวันหัวบุบ) และ Syrphidae (แมลงวันดอกไม้)
    แมลงในอันดับอื่น ๆ ที่มีพฤติกรรมเป็นศัตรูธรรมชาติ คือ อันดับ Strrpsiptera (สไคโลปิดส์), Tricoptera (แมลงหนอนปลอกน้ำ), Mecoptera (แมลงแมงป่อง), Plecoptera (สโตนฟลาย), Thysanura (แมลงสามง่าม) และ อันดับ Dermaptera (แมลงหางหนีบ)

 

 

ศูนย์วิจัยกีฏวิทยาป่าไม้ที่ 2
ตู้ ปณ.3 ปท.โนนหัน อ. ชุมแพ จ. ขอนแก่น 40290
เบอร์โทร. 083-3554545  E-mail :: insectkhonkaen@yahoo.co.th