หน้าแรก        
 
ข้อมูลศูนย์วิจัย
บริการวิชาการ
ห้องเรียนธรรมชาติ
กิจกรรม
ถาม-ตอบ

New Document


ผีเสื้อเลอะเทอะป่าไผ่
หนอนไหม.คนกินอาจถึงตาย
หนอนบุกแพร่
แตนเบียนสาว ศัตรูตัวฉกาจของ แมลงวันผลไม้
หนอนตะกู
กับดักกาวเหนียว
ผีเสื้อรูปหน้าคน
แมงมุมชักใยคลุมต้นไม้
แมลงหน้าเปาบุ้นจิ้น
ด้วงชนิดใหม่ของโลก
แมลงหน้าเปาบุ้นจิ้น
หวั่นไข้เลือดออก-ชิคุนกุนยาระบาด!!!
ร่วมใจเพิ่มประชากรแมลงทับคืนสู่ป่า
d ทำไมแมลงสาบถึงหงายท้องตาย?

 

เมนูหลัก > บริการวิชาการ   > บทบาทของแมลงต่อระบบนิเวศ  >  แมลงผู้ย่อยสลาย  > ด้วง (dung beetles)

         ด้วงมูลสัตว์ (Dung beetles) เป็นแมลงปีกแข็ง จัดอยู่ในอันดับ Coleoptera จาก 2 วงศ์ (Family) คือ Aphodiidae และScarabaeidae ตัวเต็มวัยมีอายุตั้งแต่ 1-6 เดือน ตั้งแต่ระยะไข่เจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัย 1-12 เดือน แตกต่างตามชนิดของด้วงมูลสัตว์ หลังจากการผสมพันธุ์ด้วงมูลสัตว์เพศผู้และเพศเมียช่วยกันตัดก้อนมูลเป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วปั้นให้เป็นก้อนกลม จากนั้นขุดดินให้เป็นโพรงเพื่อใช้เป็นแหล่งสร้างรัง และเก็บก้อนมูล ด้วงมูลสัตว์จะวางไข่ไว้ภายในก้อนมูลนั้น เมื่อตัวหนอนฟักออกจากไข่ จะกินก้อนมูลเป็นอาหาร จนเข้าดักแด้ภายในก้อนมูลนั้น เมื่อเป็นตัวเต็มวัย ด้วงมูลสัตว์จึงกัดก้อนมูลออกมา มีการเปลี่ยนแปลงรูปร่างแบบสมบูรณ์ แบ่งเป็น 4 ระยะ Triplehorn and Johnson (2005) รายงานลักษณะของด้วงมูลสัตว์ระยะต่าง ๆ ดังนี้

  • ไข่ (Egg) มีลักษณะรียาวรูปร่างคล้ายเมล็ดข้าวสาร สีขาวขุ่น ด้วงวางไข่ไว้ภายในก้อนมูลที่เตรียมไว้เพื่อใช้เป็นอาหารสำหรับตัวอ่อน ลักษณะก้อนมูลมีรูปร่างหลายแบบแตกต่างกัน เช่น กลม รี หรือทรงกระบอก
  • ตัวหนอน (White grub) มีรูปร่างแบบ Scarabaeiform ส่วนหัวเล็ก ไม่มีตา มีหนวดจำนวน 4 ปล้อง ปล้องปลายสุดมีลักษณะเรียวเล็ก คือ มีขาจริงสั้น ไม่มีขาเทียม ตัวหนอนมีผิวหนังที่มีความแข็งแรง เคลื่อนที่เชื่องช้า ชอบงอลำตัวคล้ายรูปตัว C  
  • ดักแด้ (Pupa) ส่วนประกอบของร่างกาย เช่น ขา ปีก หรือส่วนของหนวด เป็นอิสระไม่ถูกยึดติดกับร่างกาย ดักแด้มีสีขาวซีด ไม่มีปลอกหุ้ม 
  • ตัวเต็มวัย (Adult) ลำตัวรูปไข่หรือยาวรี โค้งนูน มี Tarsi 5 ปล้อง มีหนวดแบบแผ่นใบไม้ที่หนวด 3 ปล้องสุดท้าย ส่วนฐานของหนวดขยายเป็นแผ่นแบน ด้านหน้าของ Tibia ขยายออกเล็กน้อย ขอบด้านนอกมีลักษณะเหมือนฟัน หรือเป็นร่องหยัก

รูปร่างและลักษณะของด้วงมูลสัตว์

          ด้วงมูลสัตว์ใน วงศ์ Aphodiidae ในวงศ์ย่อย Aphodiinae แบ่งแยกได้ 7 เผ่าพันธุ์ (Tribe) คือ เผ่าพันธุ์ Aegialiini, Aphodiini, Didactylini, Eupariini, Psammodiini, Rhyparini และ Termitoderini โดยมีเพียง 1 เผ่าพันธุ์ ที่สร้างรังวางไข่บนกองมูลสัตว์โดยตรง คือ เผ่าพันธุ์ Aphodiini ส่วนด้วง Scarabaeidae ในวงศ์ย่อย Scarabaeinae (วงศ์ย่อย Coprinae) มี 10 เผ่าพันธุ์ ได้แก่ Canthonini, Coprini, Dichotomini, Eucraniini, Eurysternini, Oniticellini, Onitini, Onthophagini, Phanaeini และ Sisyphini ลักษณะของวงศ์ย่อย และเผ่าพันธุ์ของด้วงมูลสัตว์ Lawrence and Newton (1995) รายงานไว้ ดังนี้

  • วงศ์ย่อย Aphodiinae
           ส่วน clypeus ขยายคลุมริมฝีปากล่าง และ manible (ยกเว้นเผ่าพันธุ์ Aegialiini และ Eupariini ในสกุล Annegialia) ตรงกลาง clypeus เว้าเข้าไป หนวดมี 9 ปล้อง 3 ปล้องสุดท้ายขยายใหญ่ ขาคู่กลางอยู่ติดกัน tibia ของขาคู่หลังมีหนามที่เคลื่อนไหวได้ 2 อัน ส่วนกลางไปถึงส่วนปลายของ tibia มีหนาม tarsi มีเล็บเห็นชัดเจน ส่วนปีกยื่นคลุมส่วนท้องทั้งหมดซึ่งแบ่งเป็น 6 ปล้อง ในแถบใกล้ขั้วโลก พบวงศ์ย่อยครอบคลุม 26 สกุล และมากกว่า 250 ชนิด

    วงศ์ย่อย Scarabaeinae
           ส่วน clypeus แบนขยายคลุมส่วนปาก กรามมีลักษณะคล้ายแผ่นใบไม้เป็นเยื่อบาง ๆ ส่วนนอกแข็ง หนวดมี 8 หรือ 9 ปล้อง 3 ปล้องสุดท้ายขยายใหญ่เป็นแบบกระบอง ขาคู่กลางขยายใหญ่ ส่วนปลายของ tibia มีหนามเคลื่อนไหวได้ 1 อัน หรือถ้ามี 2 อัน จัดอยู่ในสกุล Melanocanthon ตรงกึ่งกลาง tibia มีหนาม ปีกคลุมส่วนท้อง ท้องปล้องที่ 6 แยกจากกันไม่ชัดเจน บางครั้งเพศเมียมองไม่เห็น tarsi ของขาคู่หน้า หรือไม่เห็นทั้งเพศผู้ และเพศเมีย ด้วงมูลสัตว์ในวงศ์ย่อยนี้มีจำนวนมากกว่า 5,000 ชนิด ใน 234 สกุล และมีด้วงมูลสัตว์ประมาณ 1,800 ชนิด สามารถใช้สิ่งอื่นเป็นอาหาร ได้แก่ พวกเศษซากเน่าเปื่อย เห็ด ผลไม้เน่า หรือพืช

พฤติกรรมการสร้างรังวางไข่ของด้วงมูลสัตว์      

         ด้วงมูลสัตว์ เป็นแมลงที่ต้องอาศัยมูลของสัตว์เป็นแหล่งที่อยู่อาศัย      นอกจากใช้มูลสัตว์เป็นอาหารแล้ว ด้วงกลุ่มนี้ยังใช้มูลเป็นที่สำหรับวางไข่ และเป็นแหล่งอาหารสำหรับตัวอ่อนด้วย ซึ่งมีทั้งแบบวางไข่บนกองมูล ขุดรูสร้างรังวางไข่ใต้กองมูล และกลุ่มที่ปั้นก้อนมูลแล้วกลิ้งไปฝังสร้างรังวางไข่ห่างจากกองมูลเดิม จากพฤติกรรมการกินอาหาร และสร้างรังวางไข่ สามารถแบ่งด้วงมูลสัตว์ออกเป็น 4 กลุ่ม ดังนี้

    1.1  ด้วงกลุ่ม Tunneller หรือ Paracopids
           เป็นกลุ่มของด้วงที่ทำการรวบรวมมูลของสัตว์ แล้วปั้นเป็นก้อนกลม ๆ หลังจากนั้นทำการขุดโพรงลงไปใต้กองมูลอย่างรวดเร็ว (Holter and Schholtz, 2005) และนำก้อนมูลที่ปั้นได้ไปฝังไว้ใต้กองมูลด้วยการขุดโพรงภายใต้กองมูล แล้วนำเอามูลสัตว์เก็บไว้ภายในโพรงที่สร้างขึ้น ส่วนใหญ่เป็นด้วงมูลสัตว์ที่หากินเวลากลางคืน ยกเว้นเผ่าพันธุ์ Phaeini ซึ่งเป็นกลุ่มที่หากินได้ทั้งกลางวันและกลางคืน สามารถจัดจำแนกด้วงในกลุ่มนี้ตามลักษณะการสร้างรัง และการจัดเรียงก้อนมูล (Brood ball) ที่แตกต่างกันได้ดังนี้ (Davis, 1977; Cambefort, 1981; Cambefort and Rougon, 1982, อ้างโดย สิงโต, 2545)

      1.1.1    ชนิดที่เป็นรังเดี่ยว วางก้อนมูลจำนวน 1 ก้อนต่อรังบริเวณผิวดิน ตัวเมียมีบทบาทสำคัญในการดูแลตัวอ่อน มีการช่วยเหลือกันทั้งเพศผู้ และเพศเมีย ตัวอย่างด้วงมูลสัตว์ในกลุ่มนี้คือ เผ่าพันธุ์ Dichotomiini, Ontini, Oniticellini และ Onthophagini

      1.1.2    ชนิดที่สร้างรังเป็นรูปทรงกระบอก แต่ละท่อมีก้อนมูลมากกว่า 1 ก้อน สร้างรังลึกลงไปในดิน โดยช่วยกันทั้งเพศผู้ และเพศเมีย ไม่มีการดูแลตัวอ่อน ตัวอย่างด้วงมูลสัตว์ในกลุ่มนี้ คือ เผ่าพันธุ์ Dichotomiini, Ontini, Oniticellini และ Onthophagini

      1.1.3   ชนิดที่สร้างรังระหว่างกองมูลกับดิน โดยครึ่งหนึ่งของก้อนมูลอยู่ในดิน และอีกครึ่งอยู่ในกองมูล ด้วงมูลสัตว์ในกลุ่มนี้ คือ เผ่าพันธุ์ Oniticellini

      1.1.4    ชนิดที่รังถูกสร้างในกองมูล มีก้อนมูลหลาย ๆ ก้อนใน 1 รัง การสร้างรังแบบนี้ทำให้เกิดช่องว่างภายในรัง ส่วนใหญ่การสร้างรังต้องอาศัยมูลจากสัตว์ที่มีขนาดใหญ่ เช่น มูลช้าง และพบการสร้างรังวางไข่ในฤดูร้อน ด้วงมูลสัตว์ในกลุ่มนี้ คือ สกุล Oniticellus

      1.1.5   ชนิดที่สร้างรังระดับผิวดิน ใน 1 รังพบก้อนมูลจำนวนมาก แต่อยู่ติดกันมีการดูแลตัวอ่อน ด้วงมูลสัตว์กลุ่มนี้ คือ เผ่าพันธุ์ Oniticellini

      1.1.6   ชนิดที่สร้างรังลึกลงในดิน รูปร่างของรังเป็นทรงกระบอก อาจเป็นท่อเดี่ยวหรือแตกกิ่งก้าน แต่ละท่อมีก้อนมูลมากกว่า 1 ก้อน โดยทั่วไปไม่มีการดูแลตัวอ่อน ด้วงมูลสัตว์ในกลุ่มนี้ คือ เผ่าพันธุ์ Coprini, Dichotomiini, Ontini และ Oniticellini

      1.1.7    ชนิดที่สร้างรังลึกลงไปในดิน รูปร่างของรังเป็นทรงกระบอก ก้อนมูลเรียงห่างกันภายในรัง บางชนิดมีหรือไม่มีการดูแลตัวอ่อนก็ได้

         1.2 ด้วงกลุ่ม Roller หรือ ball roller (Telecoprids)
            เป็นกลุ่มของด้วงที่ปั้นก้อนมูลเป็นก้อนกลม แล้วกลิ้งก้อนมูลที่ปั้นไว้ไปฝังในดินซึ่งอยู่ห่างจากกองมูลของสัตว์ หรือซ่อนไว้ตามกอหญ้า ประกอบด้วยด้วงในเผ่าพันธุ์ Scarabaeini, Canthonini, Gymnopleurini และ Sisyphini ตามลักษณะการสร้างรัง และการจัดเรียงก้อนมูล (Brood ball) ที่แตกต่างกันได้ดังนี้

      1.2.1 ชนิดที่ผสมพันธุ์บริเวณกองมูล พบเฉพาะด้วงมูลสัตว์เพศเมียที่ตัดมูลของสัตว์ออกเป็นก้อนกลม พฤติกรรมนี้พบในด้วงสกุล Megothoposoma เท่านั้น

      1.2.2 ชนิดที่เพศผู้กับเพศเมียมีบทบาทเท่า ๆ กัน คือตัวผู้ช่วยในการตัดมูลให้เป็นก้อนกลม และกลิ้งมูลไปยังรัง ต่อมาตัวเมียตกแต่งก้อนมูลให้มีลักษณะเป็นรูปร่างคล้าย ลูกแพร์ และวางไข่ภายในก้อนมูล ก้อนมูลที่มีไข่ ถูกฝังลึกไปจากผิวดินเล็กน้อย ด้วงมูลสัตว์กลุ่มนี้ไม่มีการดูแลตัวอ่อน ได้แก่ เผ่าพันธุ์ Scarabaeini, Canthonini, Gymnopleurini และ Sisyphini

      1.2.3 ชนิดที่เพศเมียมีบทบาทมากกว่าเพศผู้ โดยด้วงมูลสัตว์เพศเมียตัดมูลให้เป็นก้อนมูลที่มีรูปร่างคล้ายปีรามิดจำนวน 1-4 ก้อน มีการดูแลรังจนกว่าตัวอ่อนออกมาเป็นตัวเต็มวัย

      1.2.4   ชนิดที่เพศผู้ และเพศเมียมีบทบาทใกล้เคียงกัน ก้อนมูลที่ตัดมาจากกองมูล ถูกตัดเป็นก้อนย่อย ๆ จำนวน 5 ก้อน หลังจากเพศเมียวางไข่ ก้อนมูลถูกฝังลงไปในดิน โดยเพศเมียดูแลตัวอ่อน ได้แก่ ด้วงในสกุล Canthon เท่านั้น

    1.3   ด้วงกลุ่ม Dweller หรือ endocopids
            เป็นกลุ่มของด้วงที่อาศัย สร้างรัง และวางไข่บนก้อนมูลสัตว์โดยตรง ไม่ขุดรู หรือการเคลื่อนย้ายก้อนมูลไปที่อื่น ด้วงกลุ่มนี้เกือบทั้งหมดอยู่ในสกุล Aphodius วงศ์ย่อย Aphodiinae   พบว่าด้วงในกลุ่มนี้มีประมาณ 1,650 ชนิด ในอเมริกาเหนือ พบมากกว่า 200 ชนิด มีแหล่งอาศัยอยู่ในเขตอบอุ่นทางเหนือ ซึ่งเป็นแหล่งที่เหมาะสำหรับด้วงมูลสัตว์ในสกุลนี้ และสามารถพบได้ในเขตร้อนชื้น แต่มีจำนวนชนิดน้อยกว่า

    1.4   ด้วงกลุ่ม Kleptoparasite หรือ Kleptocopids
            เป็นกลุ่มของด้วงที่คอยขโมย หรือแย่งก้อนมูลจากด้วงในกลุ่ม Roller เพื่อนำไปเป็นรังวางไข่ของตัวเอง ด้วงกลุ่มนี้เป็นตัวเบียนของด้วงมูลสัตว์กลุ่มอื่น ซึ่งไม่สืบพันธุ์หรือวางไข่บนกองมูล แต่ขโมยก้อนมูล และรังจากด้วงมูลสัตว์ชนิดอื่น ได้แก่ ด้วงในวงศ์ย่อย Aphodiinae          

       

 

 

 
ศูนย์วิจัยกีฏวิทยาป่าไม้ที่ 2
ตู้ ปณ.3 ปท.โนนหัน อ.ชุมแพ จ.ขอนแก่น 40290
เบอร์โทร. 083-355454  E-mail :: insectkhonkaen@yahoo.co.th