มวนเพชฌฆาต

 

สันติ  กิตติบรรพชา วรวุฒิ วรคุตตานนท์ สิทธา  บุญมากาศ มานพ  วิยานันท์ 

 มวนเพชฌฆาต (Assassin bug) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Sycanus collaris เป็นแมลงในวงศ์ Reduviidae  อันดับ Hemiptera  แมลงในอันดับนี้ มักเรียกว่า “มวน” หรือ “Bugs”  เป็นกลุ่มแมลงที่มีมากเป็นอันดับที่ 6 ของแมลงทั้งหมด (ชั้น ; Class Insecta)  มีจำนวนถึง 44 วงศ์ (Family) มีทั้งเป็นแมลงที่อาศัยอยู่บนบกและหลายชนิดอาศัยในน้ำ จัดเป็นแมลงขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ มีสีดำหรือน้ำตาล และอาจแต้มด้วยสีอื่นๆ  เช่น แดง เหลือง ส้ม และส่วนใหญ่จะมีลำตัวรูปไข่ แม้ว่าบางชนิดมีลำตัวยาวมากแมลงในวงศ์นี้ส่วนใหญ่เป็นตัวห้ำ ดูดกินของเหลวในตัวแมลงอื่นเป็นอาหาร และบางชนิดดูดกินเลือดสัตว์ หลายชนิดเรานำมาเป็นตัวห้ำทำลายแมลงศัตรูพืช แต่ก็มีหลายชนิดที่ให้โทษ ชอบดูดเลือดสัตว์ใหญ่ที่เป็นสัตว์เลือดอุ่น รวมทั้งคนเราด้วย เมื่อเราถูกมันต่อย จะทำให้เกิดเป็นแผลผื่นแดง และเจ็บปวด

 ลักษณะทั่วไป

มวนเพชรฌฆาต มีลักษณะเด่น คือ มีหัวแคบและยาว ส่วนท้ายของหัวแคบคล้ายคอ จงอยปาก มี 3 ปล้อง และ โค้งงอ สอดเข้าไปในร่องใต้แผ่นแข็งของอกปล้องแรก  มีหนวดยาวแบบเส้นด้าย มี 4 ปล้อง ส่วนมากมีตาเดี่ยว โคนขาคู่หน้า (Femur) มักจะขยายใหญ่ ส่วนขอบของบริเวณกลางส่วนท้องกว้างออก ทำให้ส่วนปีกคลุมไม่มิดสามารถมองเห็นส่วนนี้ได้ง่าย ตัวอ่อนมี 1-5 ระยะ ลำตัวมีสีแดงหลังลายดำ ตัวเต็มวัยจะเปลี่ยนเป็นสีดำ มีสีเหลืองหรือสีแดงแต้ม ตัวยาวประมาณ 3 .. ลำตัว และ ท้องของเพศเมียจะใหญ่ ส่วนในเพศผู้ ลำตัวและท้องจะเล็ก  ตัวอ่อนระยะที่ 3 ถึงตัวเต็มวัย จะมีพิษทำให้เราเจ็บปวดได้หากถูกมันต่อย

มวนเพชฌฆาต สามารถพบได้ทั่วไปตามป่าธรรมชาติ มักพบเกาะอยู่ตามพื้นหญ้า พุ่มไม้เตี้ย และมักพบพวกมันเกาะตามต้นติ้วและต้นแต้วในป่า พบชุกชุมในช่วงเดือนกันยายน- พฤศจิกายน และ เมษายน- มิถุนายน

 

 

Sycanus collaris

 

 พฤติกรรมการกินอาหาร

มวนชนิดนี้ เป็นแมลงตัวห้ำ มีนิสัยดุร้าย โดยพวกมันดูดกินของเหลวภายในตัวเหยื่อเป็นอาหาร พวกมันสามารถกินอาหารได้หลายชนิด เช่น หนอนผีเสื้อกลางวัน หนอนผีเสื้อกลางคืน และ ตั๊กแตนในช่วงที่ลอกคราบใหม่ๆ

เมื่อตัวอ่อนเริ่มฟักออกมา ช่วง 2-3 วันแรก ตัวอ่อนยังไม่กินอาหาร มวนที่มีอายุน้อยมักอยู่และกินอาหารรวมกันเป็นกลุ่ม การเลี้ยงตัวอ่อนระยะที่ 1-2 นี้จะเลี้ยงด้วยหนอนที่ถูกทำให้ตายก่อน ส่วนการเลี้ยงมวนระยะที่ 3-5 จะให้อาหารเป็นตัวหนอนที่มีชีวิต เมื่อมวนเพชฌฆาต เริ่มแข็งแรงขึ้น มันจะสามารถกินแมลงทุกชนิดที่ปากของมันแทงเข้าไปได้

ลักษณะการกินอาหาร มวนจะยื่นจงอยปากออกแทงเหยื่อและปล่อยพิษใส่ เหยื่อจะตายและหลังจากนั้นจะดูดเหยื่อกินจนของเหลวในตัวแห้งและเปลี่ยนเป็นสีคล้ำ ในกล่องเลี้ยงพบว่า ตัวเต็มวัย 1 ตัวสามารถฆ่าหนอนได้ มากกว่าวันละ 5 ตัว

 พฤติกรรมการจับคู่ผสมพันธุ์

เพศผู้ เมื่อพร้อมผสมพันธุ์จะขึ้นเกาะตัวเมียใช้ปากกดหัวเพศเมีย พร้อมกับใช้ขาคู่หน้าลูบท้องเพศเมีย หากไม่พร้อมจะพยายามหนี ช่วงการผสมพันธุ์ ใช้เวลาประมาณ 45 นาที หลังจากการผสมพันธุ์ประมาณ 13 -25 วัน เพศเมียจึงเริ่มวางไข่

 พฤติกรรมการวางไข่

มวนเพชฌฆาต สามารถไข่ได้ 1 -3 ครั้ง แต่ละครั้งระยะเวลาห่างกัน 10 -15 วันลักษณะไข่ มีสีเหลือง รวมกันเป็นกลุ่มก้อนมีสารแข็งห่อหุ้มจำนวน 50 -150 ฟอง ต่อ 1 กลุ่ม ในธรรมชาติมักไข่ตามใบไม้ กิ่งไม้ หลังจากไข่ 7 -27 วัน จึงฟักเป็นตัวอ่อน

วงจรชีวิต (ภายในกล่องเลี้ยง) 

วงจรชีวิตของมวนเพชฌฆาตจะมีอายุรวมทั้งสิ้นประมาณ 140- 182 วัน

1.  ระยะฟักตัวของไข่ ใช้เวลา 7 – 27 วัน    

2.  ตัวอ่อนระยะที่ 1    ใช้เวลา 10 – 15 วัน

    ตัวอ่อนลอกคราบครั้งที่ 1

 

3.  ตัวอ่อนระยะที่ 2    ใช้เวลา 10 – 20 วัน

     ตัวอ่อนลอกคราบครั้งที่ 2

 

4.  ตัวอ่อนระยะที่ 3    ใช้เวลา 10 – 20 วัน

     ตัวอ่อนลอกคราบครั้งที่ 3

   

5.   ตัวอ่อนระยะที่ 4    ใช้เวลา 20 – 25 วัน

      ตัวอ่อนลอกคราบครั้งที่ 4   

      เริ่มเห็นตุ่มปีกเห็นได้ชัดเจน

 

6.  ตัวอ่อนระยะที่ 5    ใช้เวลา 20 – 25 วัน

     ตัวอ่อนจึงลอกคราบครั้งที่ 5

    กลายเป็นตัวเต็มวัยพร้อมที่จะผสมพันธุ์  

   
7.  ช่วงระยะตัวเต็มวัยจะมีอายุประมาณ 50 วัน  

อุปกรณ์การเลี้ยงมวนเพชฌฆาต

-    กล่องเลี้ยงที่ใช้ในการเพาะเลี้ยงมวนเพชฌฆาต ใช้กล่องพลาสติกใส ตัดเปิดช่องตรงกลางของฝากล่องออกทิ้ง ให้เว้นขอบของฝาราว 1-3 เซนติเมตร ขึ้นอยู่กับขนาดของกล่อง  หลังจากนั้นจะบุตาข่ายมุ้งลวด เพื่อให้อากาศถ่ายเทได้ดี และเป็นที่วางสำลีชุบน้ำให้มวนเพชฌฆาตได้หลบร้อนและดูดกินน้ำในบางครั้ง แต่ไม่ให้มวนเพชฌฆาตหนีออกได้

                ขนาดของกล่อง- ถุงเลี้ยง

กล่องขนาด 12 x 16 เซนติเมตร ใช้เลี้ยงมวนเพชฌฆาตระยะที่ 1 ประมาณ 100 ตัว

กล่องขนาด 13 x 17 เซนติเมตร ใช้เลี้ยงมวนเพชฌฆาตระยะที่ 2-4  ประมาณ 30 ตัว

-    ถุงเลี้ยง ทำด้วยผ้าซีฟอง เส้นผ่าศูนย์กลางของถุงประมาณ 30 เซนติเมตร สูง 64 เซนติเมตร มีโครงลวดเป็นวงกลม มีช่องเปิดขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 10 เซนติเมตรที่ด้านบน ใช้แถบผ้าสำรับมัดปิด ใช้เป็นช่องเปิดให้มวนฯออก เพื่อนำไปปล่อยหรือย้ายมวนฯ เมื่อต้องการนำถุงไปล้าง ตรงกลางใส่ซิปยาว 30 เซนติเมตร สำหรับใส่อาหาร การเลี้ยงจะใช้การแขวนถุงผ้า และใส่แผ่นพลาสติก เพื่อวางอาหารให้มวนกิน ถุงเลี้ยง สามารถใช้เลี้ยงมวนเพชฌฆาตระยะที่ 2-4  ประมาณ 1-500 ตัวต่อถุง

-    กรงขนาด 48 x 46 เซนติเมตร ใช้ในกรณีเลี้ยงตัวเต็มวัย ที่แยกเพศผู้และเพศเมีย และควรแยกตัวเต็มวัยจากคู่พ่อแม่พันธุ์ที่ต่างกัน เพื่อไม่ให้เกิดการการผสมพันธุ์ในสาเลือดเดียวกัน (เลือดชิด) หรือรอการผสมพันธุ์กับตัวเต็มวัยจากป่าธรรมชาติ

-     สำลีสำหรับชุบน้ำให้มวนเพชฌฆาตในกล่อง หรือ ถุงเลี้ยง

-     พู่กันเบอร์ 2 ใช้เขี่ยแยกตัวอ่อน, เบอร์12 ใช้เขี่ยซากอาหารออกทิ้ง

-     สวิงจับแมลง ใช้จับตัวเต็มวัยมาเป็นพ่อแม่พันธุ์ 

 

 

 

                      วิธีการเพาะเลี้ยง

พ่อแม่พันธุ์จากธรรมชาติที่มีสภาพสมบูรณ์ บินได้คล่องแคล่ว สามารถใช้เป็นพ่อ- แม่พันธุ์ได้เลย หากคัดเลือกจากตัวเต็มวัยที่เพาะเลี้ยง ควรมาจากพ่อแม่พันธุ์ที่ต่างคู่กัน คัดเลือกตัวที่แข็งแรง โดยจับตัวเต็มวัยที่มีลักษณะดี ร่างกายสมบูรณ์ โยนขึ้นในอากาศ ตัวที่บินได้ดีจะมีความสมบูรณ์แข็งแรง เหมาะที่จะคัดเลือกเป็นพ่อแม่พันธุ์ได้

                        การจับคู่ผสมพันธุ์ จะปล่อย พ่อ- แม่พันธุ์  1 คู่ต่อ 1 กล่อง ใส่ในกล่องขนาด13 x 17 หรือ 12 x 16 เซนติเมตร และหลังจากปล่อยไว้ด้วยกันประมาณ 15-25 วัน แม่พันธุ์จึงจะวางไข่ ซึ่งเมื่อตัวอ่อนฟักเป็นตัวแล้ว จะนำสำลีชุบน้ำวางบนตาข่ายมุ้งลวดที่ฝากล่อง วันที่ 3-4 จะเริ่มให้ อาหาร เป็นไข่มดแดง หรือตัวหนอนผีเสื้อประเภทที่มีผิวบาง ที่บีบให้ตายก่อน

                       เมื่อตัวอ่อนมวนฯอายุประมาณ 10-15  วัน ให้แยกใส่กล่องหรือถุงเลี้ยง โดย 1-5 วันแรก ควรใช้หนอนขนาดประมาณ 1 เซนติเมตร หรือหากใช้หนอนขนาดใหญ่ ควรบีบให้หนอนพิการก่อน หลังจากที่ย้ายได้ประมาณ 15 วัน (เข้าสู่ระยะที่ 3) มวนฯโตพอดูดกินอาหารที่เป็นหนอนที่มีชีวิตได้เอง จะให้อาหารเป็นหนอนขนาดใหญ่กว่า 1 เซนติเมตรขึ้นไป 10- 15 ตัว ต่อมวน 40 - 50 ตัว เมื่อมวนฯกินอาหารในแต่ละมื้อ มักจะเหลือซากอาหาร ต้องทำความสะอาดกล่อง หรือถาดในถุงเลี้ยง และควรดูปริมาณการกินอาหารของตัวอ่อน หากมีเหลือมาก ให้ใส่อาหารลดลงในวันรุ่งขึ้น แต่หากหมด ก็ควรให้ปริมาณเพิ่มขึ้น                    

                      ปัจจุบัน ศูนย์ฯได้ใช้หนอนไหมอีรี่ให้เป็นอาหารของมวนเพชฌฆาต ซึ่งหนอนไหมอีรี่เป็นหนอนที่เพาะเลี้ยงได้ง่าย กินใบมันสำปะหลังเป็นอาหาร หนอนมีความต้านทานโรคสูง มีวงจรชีวิตประมาณ 45-60 วัน สามารถเลี้ยงได้ปีละ 4-5 รุ่น

 

Sycanus sp.

ปัญหา และข้อเสนอแนะในการเพาะเลี้ยงมวนเพชฌฆาต

            การเพาะเลี้ยงมวนเพชฌฆาตมักไม่พบปัญหามากนัก แต่ในบางช่วงของปีจะขาดแคลนพ่อแม่พันธุ์  ซึ่งอาจแก้ไขโดยการคัดเลือกตัวเต็มวัยจากมวนที่เพาะเลี้ยงที่มีความแข็งแรง แล้วนำพ่อแม่พันธุ์จากธรรมชาติมาผสม เพื่อขยายพันธุ์ต่อไปได้ หรือ เพาะเลี้ยงมวนเพชฌฆาตจากพ่อแม่พันธุ์หลายคู่ จะช่วยลดปัญหาจากการผสมพันธุ์แบบเลือดชิด ที่อาจส่งผลให้เกิดความด้อยทางพันธุ์ ทำให้รุ่นลูกที่ได้อ่อนแอ และมีการรอดตายต่ำ การเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการ พบว่า อุณหภูมิที่สูงในช่วงฤดูร้อน มักทำให้ไข่ของมวนเพชฌฆาตฝ่อ