ตั๊กแตนใบไม้ Phyllium  sp.  

   

      

 

สันติ  กิตติบรรพชา  วรวุฒิ  วรคุตตานนท์  นายนพดล นิสูง

 

           ตั๊กแตนใบไม้เป็นแมลงที่อยู่ในอันดับ Phasmatodea แมลงในอันดับนี้ คือพวกตั๊กแตนกิ่งไม้และตั๊กแตนใบไม้ ลักษณะเด่นประการหนึ่งคือ เป็นแมลงที่ไม่ค่อยว่องไว มีการเคลื่อนที่ช้า และไม่กระโดด (Triplehorn and Jonhson, 2005) มีหลายชนิดในประเทศไทย 

 

          ตั๊กแตนใบไม้อยู่ในสกุล Phyllium  มีลักษณะรูปร่างน่าสนใจมาก พวกมันมีรูปร่างเหมือนใบไม้และลวดลายบนตัวที่เหมือนกับเส้นใบของใบไม้ ทำให้ดูกลมกลืนกับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่อยู่อาศัย ซึ่งถือเป็นการแสดงพฤติกรรมการดำรงชีวิตเพื่อความอยู่รอด (ลอเรนซ์ เมาน์, 2536)  ตั๊กแตนใบไม้เป็นตัวอย่างที่ดีในการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม ด้านการป้องกันตัว โดยใช้เทคนิคการพรางตัว เป็นตัวอย่างที่ดีของความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการระหว่างสัตว์และพืช ที่มีวิวัฒนาการมานานกว่า 47 ล้านปี ตั๊กแตนใบไม้จึงถูกนำไปใช้เป็นสื่อการเรียนรู้ทางธรรมชาติวิทยา ชีววิทยา ตลอดจนใช้ในการนันทนาการและการนำไปเลี้ยงเพื่อปลูกจิตสำนึกด้านการอนุรักษ์ ตั๊กแตนใบไม้เป็นแมลงอีกชนิดที่มีการซื้อขายกันด้วยราคาสูง จึงเป็นแรงจูงใจให้มีการจับแมลงดังกล่าวจากธรรมชาติ ทั้งที่มีชีวิตและตายแล้ว เพื่อนำไปขายให้กับนักสะสมทั้งในประเทศและต่างประเทศ ทำให้ตั๊กแตนใบไม้เริ่มตกอยู่ในสภาวะที่เสี่ยงต่อการคุกคาม (กองบรรณาธิการ, 2548) กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ได้เล็งเห็นถึงความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของตั๊กแตนใบไม้ในสกุลนี้ จึงจัดให้ตั๊กแตนใบไม้ทั้งสกุลอยู่ในบัญชีสัตว์ป่าที่กำหนดให้การนำเข้าหรือส่งออกซึ่งซากหรือตัวที่มีชีวิต ต้องได้รับอนุญาตจากอธิบดีกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช (กลุ่มงานวิจัยกีฏวิทยาและจุลชีววิทยาป่าไม้ สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช, 2535)

         จากการสำรวจในพื้นที่จังหวัดลำพูน พบว่าสามารถพบตัวเต็มวัยของตั๊กแตนใบไม้ Phyllium  sp. ได้ในช่วงเดือนพฤษภาคม ถึงเดือน กันยายน โดยศูนย์ฯได้นำเลี้ยงตั๊กแตนใบไม้จากป่าธรรมชาติ มาทดลองจำนวน 4 ตัว โดย 3 ตัวเป็นตัวเต็มวัย และ 1 ตัว ยังเป็นตัวอ่อน

ลักษณะการออกไข่ และการฟัก

         ไข่ตั๊กแตนใบไม้มีสีชมพูอมน้ำตาล ลักษณะคล้ายเมล็ดพืชบางชนิด ทรงเหลี่ยม ขนาดไข่ ยาวเฉลี่ย 0.375 ± 0.013 เซนติเมตร  กว้าง  0.013 ± 0.008 เซนติเมตร มีฝารูปวงกลมจะเปิดเมื่อตัวอ่อนฟักออกจากไข่

         ตั๊กแตนใบไม้ตัวเมีย ปกติจะไข่ต่อเนื่องกันเกือบทุกวัน อีกทั้งพบว่าตัวเมียจากธรรมชาติที่เลี้ยงตั้งแต่ยังเป็นตัวอ่อน สามารถออกไข่ได้โดยไม่ผ่านผสมพันธุ์กับตัวผู้

 

         ปริมาณไข่ อัตราการฟักไข่ และการรอดตาย

ตัวเมียตัวที่ จำนวน (ฟอง) อัตราการฟัก (%) อัตราการรอดตาย (%) หมายเหตุ
 1 18 77.78 21.43  
2 12 100.00 8.33  
3 43 95.35 12.20  
4 58 24.14 7.14 (การได้มา ตัวอ่อนระยะ )

หมายเหตุ

    1. อัตราการฟัก คำนวณจากไข่ที่ได้ และอัตราการรอดตาย คำนวณจากจำนวนตัวที่ฟัก

    2. ข้อมูลพฤติกรรมการออกไข่

         ตัวเมียตัวที่ 1 เลี้ยงประมาณ 1 เดือนจึงเริ่มไข่ โดยไม่มีการผสมกับตัวผู้ในขณะที่เลี้ยง

         ตัวเมียตัวที่ 2 ตัวเต็มวัยจากธรรมชาติ อาจจะไข่มาก่อนที่จะได้มา เนื่องจากเริ่มไข่ในวันถัดมา

         ตัวเมียตัวที่ 3 เลี้ยงประมาณ 1 เดือนจึงเริ่มไข่ โดยไม่มีการผสมกับตัวผู้ในขณะที่เลี้ยง

         ตัวเมียตัวที่ 4 เริ่มเลี้ยงเดือนกรกฎาคม 2548 เลี้ยงตั้งแต่เป็นตัวอ่อนนานประมาณ 11 เดือน จึงเริ่มไข่ โดยไม่มีการผสมกับตัวผู้ในขณะที่เลี้ยง ไข่เริ่มฟักเป็นตัวอ่อนในเดือน พฤษภาคม 2550 จำนวน 14 ฟอง

 

ข้อมูลจำนวน

ระยะเวลาที่ใช้ในการฟัก

         พฤติกรรมการฟักไข่ ตัวอ่อนจะฟักออกจากไข่เกือบทุกวันต่อเนื่องกัน ตัวอ่อนฟักออกจากไข่มากในช่วง 2 - 4 วันแรก ไข่จากตัวเมียที่ได้รับการผสมพันธุ์ พบว่ามีช่วงการฟักไข่และช่วงวันที่ตัวอ่อนออกจากไข่แตกต่างกันตามฤดูกาล ผลการศึกษาจากตัวเมียที่ได้รับการผสมพันธุ์ มีรายละเอียดดังนี้

         ตัวเมียตัวที่ 1 ออกไข่เมื่อวันที่ 31  พฤษภาคม 2549 มีระยะเวลาฟักไข่   81.9 ±  5.7 วัน ช่วงที่ฟักเป็นออกตัว  18 วัน

         ตัวเมียตัวที่ 2 ออกไข่เมื่อวันที่  3   กรกฎาคม 2549  มีระยะเวลาฟักไข่ 114.6 ±  8.2 วัน ช่วงที่ฟักเป็นออกตัว  20 วัน

         ตัวเมียตัวที่ 3 ออกไข่เมื่อวันที่  7   สิงหาคม 2549   มีระยะเวลาฟักไข่ 116.5 ± 19.8 วัน ช่วงที่ฟักเป็นออกตัว  61 วัน

                           ระยะเวลาที่ใช้ในการฟักไข่ ของไข่ที่ได้รับการผสมแล้ว เฉลี่ย 101.0 ± 11.2 วัน (จากตัวเมียตัวที่ 1 - 3)

        ตัวเมียตัวที่ 4 ออกไข่ กันยายน 2549 ระยะเวลาที่ใช้ในการฟักไข่ ของไข่ที่ไม่ได้รับการผสม 260 วัน (ไข่ฟองแรกที่

                          ฟักออกเป็นตัวอ่อน)

 

ระยะเวลาที่ใช้ในการเจริญเติบโตจนเป็นตัวเต็มวัย

         ผลจากการศึกษาในครั้งนี้ พบว่า มีตัวอ่อนที่ได้จากจากตัวอ่อน ที่ฟักจากไข่ของตัวเมียตัวที่ 1 เพียง 1 ตัว (ฟักจำนวน 14 ตัว รอดตาย 3 ตัว)  มีระยะเวลาของการพัฒนาเป็นตัวเต็มวัยนาน 287 วัน

 

การเลี้ยงและพืชอาหาร

         ในระยะแรกได้ทดลองเลี้ยงรวมในกล่องพลาสติกที่ส่วนฝาบุด้วยตาข่ายมุ้งลวด แตกพบว่ามีการตายแบบหมดกล่อง จึงแยกเลี้ยงเดี่ยว

         พืชอาหาร ใช้ใบปอเจี๋ยน ซึ่งเป็นไม้เลื้อยในตระกูลชงโค เลี้ยงร่วมกับใบต้นตะแบกเปลือกบาง  และใบฝรั่งบ้าน

 

ปัญหาที่พบในการเพาะเลี้ยง

         ผลการศึกษาเทคนิคการเพาะเลี้ยงเบื้องต้น พบปัญหาที่ตัวอ่อนตายอันเนื่องจากการลอกคราบไม่ได้ ประกอบกับช่วงอากาศร้อนและแห้งแล้งในเดือน มีนาคม ถึงเมษายน 2550 จึงมีการตายโดยไม่ทราบสาเหตุอีกเป็นจำนวนมาก

         การแก้ไขที่ได้ดำเนินการไป โดยการกรุฝาห้องเลี้ยงด้วยกระสอบป่านชุบน้ำ ซึ่งยังไม่ค่อยได้ผล ในขณะนี้ได้ทดลองใช้ขวดน้ำปิดฝาแต่เจาะรูเล็กน้อย เพื่อให้น้ำได้ระเหยออกมา และในอนาคต จะทดลองเลี้ยงในกรงตาข่ายถี่ขนาดใหญ่ ซึ่งมีการปลูกพืชอาหารในกระถางภายในกรงเลี้ยง ที่จะถูกเปลี่ยนต้นใหม่เมื่อใบไม้ไม่เพียงพอ ขณะนี้อยู่ในระหว่างการเตรียมพืชอาหาร

 
     
 

 

ภาพจากการศึกษาการเพาะเลี้ยงตั๊กแตนใบไม้ Phyllium sp.            

 

                 

                                                         ไข่ตั๊กแตนใบไม้                                          ลักษณะไข่ที่ฟักแล้ว

 

   

ตัวอ่อนอายุ 1 วัน หลังจากนั้นประมาณ 3 - 4 วัน จะเริ่มเปลี่ยนเป็นสีเขียว

 

ภาพตัวอ่อนตาย เนื่องจากลอกคราบไม่ได้

 

ภาพตัวอ่อนกำลังกินอาหาร

 

                                                        

                                                   ตัวเมียที่เลี้ยงยังไม่เต็มวัย                                           ตัวผู้ที่เลี้ยงยังไม่เต็มวัย

 

                  

ตัวเมียเต็มวัย                                                               ตัวผู้เต็มวัย     

  (จากธรรมชาติ)                                                           (จากธรรมชาติ)     

   

         

จากไข่ที่คนจับมา เราได้ขอมาเพื่อนำไปทดลองเพาะเลี้ยง หากสามารถเพาะเลี้ยงได้สำเร็จ เราจะนำพวกมันกลับคืนถิ่นเกิด

           

            การเพาะฟัก จะเก็บไข่ไว้ในตู้กระจก พร้อมเปลี่ยนอาหารทุก 2-3 วัน ตามสภาพใบไม้ในตู้ เมื่อตัวอ่อนฟักออกจากไข่ จะปีนไต่ขึ้นไปที่ใบพื้ชอาหารและฝากตู้